| Kutlug
ile Tonyukuk önce, 681’de Kuzey Çin’deki Yün-çu eyaletine baskın yaparak 30 bin
civarında at, koyun, deve elde ettiler ve yeni gelenlerle kuvvetlenerek Göbi çölü ile
Orhun ırmağı arasına çekildiler. Çugay Kuzı (Çince Çung-tsai, Ötüken’in
güneyinde)’yı yazlık ve daha Güneydeki Kara Kurum’u kışlık merkezi yaparak
hazırlıklarını tamamladılar. İlk hedefleri Ötüken idi.
Baykal Gölü’nün güney batısında yüksekçe dağlarla çevrili, mahfuz, müdafaası
kolay, fakat etrafa akınlar yapmağa elverişli stratejik mevkide, iklimi mutedil ve
otlağı bol bir yer olan Ötüken yaylası Asya Hunları ve I. Gök-Türk Hakanlığı
zamanında devlet merkezi olmuş, Türkler’in kutlu toprağı sayılıyordu. Dağınık
Türk kütlelerini ancak, “Türk devletçilik ruhunun yerleşmiş olduğu” Ötüken
etrafında toplamak ve idare etmek mümkün idi.
Kutlug hareketinin
gelişmesinden endişelenen Selenga ırmağı boylarındaki Oğuzlar’ın, tedbir olmak
üzere K’itanlar’la ve Çin ile ittifak teşebbüsleri, bir Gök-Türk seferini
gerektirdi. Tonyukuk’un tavsiyesi ile baskın şeklinde İnekler Gölü (Orhun’un
kolları üzerinde) kıyısında kazanılan savaş (682) Oğuz tehlikesini ortadan
kaldırdı. Tarihi ehemmiyeti haiz bu muharebe Gök-Türkler’in Ötüken’e hakim
olmalarını sağladı. Kutlug “kağan” ilan edilerek “İlteriş” (İl=devleti
derleyip toplayan) ünvanını altı ve II. hakanlığı teşkilatlandırdı: Kardeşi
Kapagan (veya Kapgan)’ı “şad”diğer kardeşi To-si-fu’yu “yabgu” tayin etti.
İstiklalin kazanılıp, devletin kuruluşunda birinci planda rol oynayan Tonyukuk’u,
devlet müşaviri (Ayguçı) yaptı ve orduyu hazırlama, idare ve diplomasi işlerinin
tanzimini ona verdi.
|
