Büyük Gök-Türk devlet adamı Tonyukuk ile ilgili son haber 725’e aittir. O, her
halde bu tarihten sonra ölmüş olmalıdır. Gök
Türk istiklal savaşı hazırlıklarından itibaren, İlteriş, Kapagan, Bilge
zamanlarında devlete 46 yıl hizmet eden, savaşlarında hiç başarısızlığa
uğramayan, “Boyla Baga Apa Tarkan” ünvanlarını taşıyan “bilge” ve stratejist
Tonyukuk hakanlığın ordusunu, maliyesini, adliyesini tanzimde başta geliyordu.
Çin kaynaklarında bile bu meziyetleri belirtilmekte ve “Aygucı” olarak hakanlar
üzerindeki tesirini, aynı zamanda o çağın dini kültürel cereyanlarını nasıl
yakından takip edip Türk milleti açısından değerlendirdiğini gösteren deliller
verilmektedir: Bilge Kağan, Çin’de olduğu gibi, Türk ülkesinde de şehirleri
surlarla çevirtmek, hisarlar yaptırmak istiyordu. Tonyukuk itiraz etti.
“Bunlar olmamalı. Biz ömrünü sulu ve otlu
bozkırlarda geçiren bir milletiz. Hayat tarzımız bizi daima harp egzersizi içinde
tutmaktadır. Gök-Türklerin sayısı Çinlilerin yüzde biri bile değildir.
Başarılarımız yaşayış tarzımızdan ileri gelir. Kuvvetli zamanlarımızda ordular
sevk eder, akınlar yaparız. Zayıf isek, bozkırlara çekilir, mücadele ederiz. Eğer
kale ve surlar içine kapanırsak, T’ang orduları bizi kuşatır, ülkemizi istila
eder...”.
Bilge’nin diğer bir düşüncesi de
memlekette Budist ve Taoist tapınaklar inşa ettirerek bu din ve felsefeyi Türkler
arasında yaymaktı. Tonyukuk şöyle dedi: “ Her ikisi de insandaki hükmetme ve
iktidar duygusunu zaafa uğratır. Kuvvet ve savaşçılık yolu bu değildir. Bize uygun
düşmez. Türk milletini yaşatmak istiyorsak, ne bu çeşit talimlere, ne de bu türlü
tapınaklara ülkemizde yer vermemeliyiz”. Kaynağın (T’ang-shu) ilave ettiğine
göre, bu tavsiyelerdeki “derin mana” Gök-Türk başkentinde iyi anlaşılmıştır. Bu gün batılı araştırıcılar tarafından
Tonyukuk’a “Gök-Türk Bismark’ı” denilmektedir.
|
