Kırgızlar
üzerinde de bir zafer kazanan Bögü Kagan, akrabası nazır Baga Tarkan tarafından
öldürüldü ve bu nazır hakan oldu (779-789. Alp Kutlug Bilge Kagan). Cesareti ve
idaresi övülen, “dünya nizamı için kanunlar hazırladığı” bildirilen bu hakan
Kırgızlar’ı tekrar mağlup etti ve bir Çinli prenses ile evlenmesi sonunda, Uygur
tüccarlarının Çin’de tahakkümlerinden doğan bazı anlaşmazlıklar ortadan
kalktı. Yerine “ay Tangride Kut Bulmuş Kütlü Bilge Kagan” (789-790) ve sonra bunun
oğlu Kutlug Bilge (790-795) hakan oldular. Eskiden beri Çin’e karşı ilgi duyan
Tibetliler o sırada Beş-balık havalisinde bulunan Şa-t’o (Çöl) Türkleri ile
anlaşarak, baskınlara başlamışlardı.
Çin’i korumayı,
iktisadî ve kültürel sebeplerle, gelenek haline getirmiş olan Uygurlar, kuvvet
göndererek tecavüzleri önlemek istedilerse de başarıya ulaşamadılar. İtibarı
sarsılan hakan öldürüldü. Ötüken’de karışıklık çıktı. Fakat 795’te hakan
olan, sevilmiş kumandan ve idare adamı Kutluk (795-805), “ay Tangride Ülüg Bulmuş
Alp Kutlug Bilge Kagan” ile, sonraki “Ay Tangride Kut Bulmuş Külüg Bilge “
(805-808) zamanlarında bir huzur devri açıldı. İktisadî faaliyet gelişti. İç
Asya’nın mühim ticaret şehirlerine nüfuz edildi.
Dış siyaset
yönünden zamanı oldukça sakin geçen hakan “Ay Tangride Kut Bulmuş Alp Bilge”
(821-824) başkentte Kara-balgasun kitabesini diktiren hakandır ki hükümdarlığı
başarılı geçmiş, Türkistan üzerine sarkmak isteyen Tibetlileri durdurmuş,
hakanlığa bağlı Karlukların başına yeni bir yabgu tayin etmiş ve ta Sogd
bölgesine kadar ticarî münasebetleri geliştirmiştir. Fakat sonra memlekette
karışıklık baş gösterdi. Hakan Alp Bilge 832’de öldürüldü, Alp Kütüg Bilge
Kagan (832-839)’da nazırının tahrik ettiği bir isyanda telef oldu.
|
