Adlarının menşei
ve manası hakkında çeşitli görüşler ileri sürülmüş olan Kırgızlar Çin
kaynaklarında K’i-ku, Kien-kun adları ile zikredilmekte ve Hanlardan
(M.Ö.206-M.S.220) beri mevcudiyetleri bildirilmektedir. Asya Hunları zamanında
kuzey-batıda Baykal’ın batısında İrtiş Nehri havalisinde bir Türk kavmi olan
Ting-lingler’le karışık olarak oturmuşlardır.
Fakat Kırgızlar kaynaklarda Türk asıllı gösterilmekte
ve tahminen 5-6. asırlarda, Türkleşmiş kavimlerden sayılmaktadır. 6. asır
sonlarında Çin kaynaklarında Hia-kia-sseu diye zikredilen Kırgızların Gök-Türk
hakanı Mu-kan zamanında, 560’a doğru, hakanlığa bağlandıktan sonra (630-680)
arasındaki fetret devrinde müstakil bir “kagan”a sahip olmalarından anlaşılıyor.
II. Gök-Türk hakanlığı devrinde tekrar Gök-Türk idaresine alınan Kırgızlar,
Mo-yen-çur Kağan tarafından Uygur hakanlığına bağlanmış (758), fakat 840
yılında şiddetli bir hücumla Uygur devletini yıkarak Ötüken’de kendi devletlerini
kurmuşlardı.
Ancak orada fazla
kalamadılar. 920’de bütün Moğolistan’ı ele geçiren K’i-tanlar (Çin’de Liao
sülalesi) Kırgızları Ötüken bölgesinden çıkartıp, eski yurtlarına sürdüler.
K’i-tanlar ve devamları olan Kara-Hitayların Yenisey havalisine kadar
sokulamadıkları anlaşılıyor. Cengiz Han Moğolistan’ı idaresi altında
birleştirmek istediği için, Merkit ve Naymanlar’la olan savaşları sırasında
Kırgızları da itaate almıştır (1207) ki bu suretle Kırgızlar Cengiz Han Moğolları’na itaat eden
“ilk Türk kavmi” oluyorlar. 1217’de Moğollar’a karşı direnmek istedikleri
için, ertesi yıl, Yenisey’i buz üzerinden geçen, Cengiz’in oğlu, Coçi
tarafından tenkil edilen Kırgızların artık “hakan”ları olmamıştır.
Tolui ulusuna dahi edilen
iki kısım halinde yaşamaya devam ettiler. Kırgız
kavminin, Uygur Hakanlığı’nı, yıkarak işgal ettiği Ötüken’de tutunamayıp,
buranın Moğol K’i-tanlara geçmesine ve tam idrak ve intibak edemediği “Orhun
kültüründen ortadan kalkmasına” sebep olmak, dolayısı ile eski Türk Hakanlar
yurdunu, bir daha geri gelmemek üzere Moğollar’a intibak ettirmek suretiyle Türk
tarihinde oynadığı menfi rol dikkatten kaçmamıştır. Nitekim Karluklar Ötüken’de
Kırgız hakimiyetini reddetmişlerdir.
|
