- Türgiş-Gök Türk Münasebetleri
Adlarının “Türk+ş” şeklinde gelişmiş olduğu bildirilen Türgişler,
Talas-Çu-İli-Isık Göl sahasında oturuyor ve Batı Gök-Türklerin (On-Oklar) To-lu
kolunun bir kısmını teşkil ediyorlardı. Çin kaynaklarında ilk defa 651 hadiseleri
ile ilgili olarak zikredilen Türgiş (To-ki-şi’ler, şüphesiz Gök-Türk
hakanlığının kuruluşundan önceki devirlerdenberi burada bulunuyorlardı, zira
İstemi Kağan 552’de Türgişler’in de dahil olduğu On-Okların başımda
“yabgu” tayin edilmişti. 630’u takip eden yıllarda Türgişler’in diğer Türk
toplulukları gibi teşkilatlı bir mukavemet unsuru halinde ortaya çıktıkları
anlaşılıyor.
İlk
Türgiş şefi olarak görünen, Baga Tarkan ünvanlı, U-çe-le başlanğıçta bağlı
bulunduğu tayinli Batı Gök-Türk Kaganı’nın idaresizliğinden faydalanarak
etrafına kuvvetler topladı, kısa zamanda her birinin 7 biner askeri olan 20 başbuğlu
bir ordu kurmağa muvaffak oldu. Çu vadisinin kuzey-batı ucunda bulunan merkezini
kuzey-doğuya nakletti. Böylece biri Çu üzerinde, öteki İli’nin kuzeyinde iki
merkeze sahip oldu. Çu bölgesinden başka Turan ve Kuca “eyalet”lerine kadar
hakimiyetlerini genişletti, durumun zayıfladığını görerek ülkesini bırakıp Çin
başkentine giden tayinli “kagan”ın ayrılmasından sonra, hemen bütün On-ok
sahasını kendi idaresine aldı. Fakat iktidarının bu sağlam devrinde (7. asrın
sonlarında doğru) Kagan Kapagan idaresinde haşmetli çağını yaşayan Gök-Türkleri
durdurmak maksadı ile Kırgızlar ve Çin ile işbirliği yapması iyi netice vermedi.
Gök-Türk aleyhtarı üçlü ittifakın bir üyesi olduğu için üzerine yürüyen
Tonyukuk tarafından mağlup ve esir edildi (698 Bolçu savaşı). On ok sahası
Gök-Türk hakanlığına bağlandı. U-çe-le’nin oğlu So-ko da merkeze itaatsizlik
gösterdiği, Çin ile münasebet kurduğu için bu defa Kül Tegin ve Bilge’nin
iştiraki ile Kagan Kapagan tarafından 711’de Bolçu yakınında hezimete uğratıldı
ve telef edildi. Savaşın sebebi olarak Çin kaynaklarında bildirilen, Türgiş
arazisinin paylaşılması sırasında çıkan anlaşmazlık ve kitabelerde
“Kara-Türgiş” halkının itaate alındığının kaydedilmesi Türgiş hanlığında
bir bölünmenin vukua gelmediğini göstermektedir. So-ko’ya bağlı
Kara-Türgişler’in mağlup edildiği, fakat, So-o’nun küçük kardeşi, Çe-mu’ya
bağlı grup (herhalde Sarı Türgiş)un mücadeleye katılmadığı anlaşılıyor.
Kapagan’ın şiddeti yüzünden karışıklık ve isyan hareketlerinin arttığı
yıllarda Çin’in hiç eksilmeyen kışkırtmaları neticesinde yine Türgişler’le
uğraşmak zorunda kalındı. 712 veya 713’te Kül Tegin tarafından idare edilen ve
Gök-Türkler için elverişsiz şartlara rağmen başarı ile sona eren bir Kara-Türgiş
seferinden sonra, Türgişler Su-lu-çur adlı başbuğu “kagan” seçtiler (717) ki
Çin haberlerine göre Türk uruglarından mühim bir kısım, Bilge’den ayrılarak,
yeni Türgiş hakanının hizmetine girmiştir.
|
