İlk
olarak Çin yıllığı T’ang-shu (7. asır)’da zikredilen (Ko-lo-lu) ve adları
Karlık (kar yığını) manasına gelen Karluklar’ın
Türk soyundan geldikleri ve Gök-Türkler’in bir boyunu teşkil ettikleri aynı Çin
kaynağında belirtilmiş ve oturdukları saha olarak da Altaylar’ın batısındaki
Kara-İrtiş ve Tarbagatay havalisi gösterilmiştir. On-oklar’ın bir kısmının
meydana getirdikleri anlaşılan Karluklar bu arada üç kabileden kurulu birlik halinde
bulunuyorlardı (Üç-Karluk). Daha İstemi Kağan zamanında Türk hakimiyetinin
Hazar'ın kuzeyi ve Maveraünnehir’e doğru genişlemesinde şüphesiz büyük rolleri
olmuştur. Her iki Gök-Türk hakanlığı devrinde Karluklar’ın durumu yukarıda
açıklanmıştı. 630-680 yılları arasında, diğer Türk boyları, gibi, bunların da
zaman zaman Çin’e başkaldırdıkları görülmektedir.
640 sıralarında
Turfan’ın kuzeyine kadar Karluklar Çinliler tarafından mağlup edilerek (650),
P’ei-ting eyaleti (Tanrı Dağları’nın kuzey sahası)’na bağlandılar. Fakat boya
bağlı her kabile kendi reisleri tarafından idare ediliyordu. Bu haberi veren Çin
kaynaklarının, 665’e doğru Karlukların Çin nüfuzundaki ne Batı ne Doğu
Gök-Türk kanadına bağlı olmaksızın yaşadıklarını kaydetmesi dikkate değer.
Evvelce Kül-Erkin ünvanını taşıyan Üç-Karluk beyi bu tarihlerde “Yabgu”
ünvanını almıştı ve kuvvetli bir orduya sahip idi.
Daha sonra Kapagan
Kagan tarafından II. Gök-Türk hakanlığına bağlandığını gördüğümüz
Karluklar, Çin’in de teşvik ve tahriki ile Gök-Türklere karşı ayarlanarak
şiddetli mücadelelerde bulunmuşlardı. Bilge Kagan’ın ölümünden sonra, tekrar
faaliyete geçerek Uygur ve Basmıllar’la birlikte, Gök-Türk hakanlığının
yıkılmasında müessir oldular. Basmıllar hakim duruma geldikleri sırada (742) “Sağ
yabgu” mevkiini alan Karluk başbuğu, Uygur hakanlığının kurucusu Kutlug Kül Bilge
zamanında daha üstün sayılan “Sol Yabgu”luğa yükseltildi. Fakat bu Karlukların
tamamını temsil etmiyordu. Beş-balık havalisinde oturan Karlukların kendi seçtikleri
ayrı bir yabguları vardı: Ton-Bilge. Ancak Ötüken’de yeni kurulan Uygur
hakanlığı bütün Karluklar tarafından üst tanınıyor ve yabgular hakana bağlı
bulunuyorlardı.
|
