- Hazarların Kökeni ve Dili
Doğu
Avrupa’da ilk muntazam devlet kuran kavim Hazarlar’dır. Hazarlar, Orta Asya’da
halis bir Türk kavmi idiler. 7.-10. yüzyıllarda kuvvetli teşkilatı, canlı ticarî
faaliyeti, dinî hoşgörüsü ve iktisadî refahı ile Kafkaslar ve Karadeniz'in kuzey
düzlüklerinde İtil (Volga)'dan Özü(Dnyeper)'ye, Çolman(Kama)'a ve Kiyef'e uzanan
sahada siyasî istikrar sağlayan Hazar
hakanlığı Doğu Avrupa tarihinde büyük rol oynamış en mühim Türk devleti olarak
görünmektedir.
Hakanlığa ad
veren Hazarların (Arapça’da al-Hazar, İbranicede Hazar, Kozar, Latincede Chazari,
Gazari, Grekçede Khazaroi, Rusçada Kozar, Kozarin, Macarcada Kazar, Kozar, Ermenicede
Hazir-k, Gürcücede Hazar-i), Sabar Türklerinin devamı oldukları İslam tarihçisi
el-Mes'üdî'nin (10. yüzyıl) bir kaydı ile de kuvvet kazanmıştır. Ona göre,
İranlıların "Hazar" dedikleri topluluk Türkler tarafından "Sabar"
(Sebir) diye anılır. Sabar adı yerine Hazar tabirinin hemen aynı manaya gelmesi de
bunu teyid eder.
Hazarları meydana
getiren ahalinin yalnız eski Sabar Türkleri'nden ibaret olmadığı, aslen Sabar olan
Semender ve Belencer adlı iki Hazar boyundan başka, hakanlık topraklarında yaşayan
zümreler arasında çeşitli Türk guruplarının yer aldığı da şüphesizdir. Hazar
ülkesinde Y'li (doğu) Türkçe (Hun, Gök-Türk, Uygur lehçesi) yanında R'li (batı)
Türkçe (Ogur-Bulgar lehçesi) de konuşuluyor, ayrıca Fin-Ugor (Macarca) ve diğer
mahallî diller kullanılıyordu.
Bu, bölgede cereyan
eden tarihî hadiselerin tabiî sonucu idi: Hazar devletinin ana toprakları durumunda
olan Itil-Kafkaslar-Don arası saha, doğudan batıya gelişen büyük göç
hareketlerinin yolu olduğu için, Hunlardan, Ogurlardan, Fin-Ugorlardan. Avarlardan
burada kalan kütleler hayatlarını devam ettiriyorlardı.
|
