665'i takip
eden yıllarda, Karadeniz kuzeyindeki "Büyük Bulgarya" devletinin kuvvetli
Hazar genişlemesi karşısında dayanamıyarak parçalanması neticesi, Dnyeper'e kadar
uzanan düzlükler Hazarlara geçmiş ve hakanlık Kafkasların güneyinde de İslam ileri
harekatına karşı yolları kapamıştı. Araplarla Hazarların mücadeleleri şiddetli
ve devamlı oldu. İlk büyük taarruz Halife Osman zamanında H. 31 (651-652)'de Selman
b. Rebîa kumandasında yapıldı. Derbend'i aşarak Hazar başkenti Belencer'e kadar
sokulan Arap kuvvetleri geri püskürtüldü ve Hazarlar güneye doğru Ermenistan'a
girdiler.
Bundan sonra, yarım
asırdan fazla devam eden sınır boyu çarpışmalarını Arapların büyük çapta
harekâtı takip etti. Bu seferlerin başında Emevîlerin ünlü kumandanlarından
Mesleme Abd'il-Melik (Halîfe Velîd 1 -705-715-'in kardeşi) bulunuyordu. Derbend
havalisine kadar uzanan (707-710, 711 yılları) Mesleme 714'de Derbend'i zaptetti ise de,
kendisinin Istanbul'a yürümek üzere Kafkaslar'dan ayrılmasından sonra, Hazar taarruzu
karşısında Arap kuvvetleri geri çekildi. 722 yılında, Ermeniye valisi
el-Carrah'ül-Hikemî Hazar ülkesinde büyük başarı kazandı.
730'a kadarki
karşılıklı akınlar sonucunda Araplar tekrar Azerbaycan'a gerilediler. Fakat en mühim
başarılarını Ermeniye ve Azerbaycan valisi Mervan b. Muhammet (sonradan halife)'in
737'deki harekatı ile elde ettiler. Bu münasebetle hakanın İslamiyeti kabule
zorlandığı söylenir; ancak rivayete göre, az sonra o yine eski dinine dönmüştür.
İslam halifeliğinde Abbasîlerin iktidara gelmesi ile nıücadele hızından kaybetti.
Mühim olmak üzere 8. asrın 2. yarısında, 760'lardan sonra, Hazarların Tiflis'i
tekrar ele geçirip Ermeniye bölgesine girmeleri zikredilmeğe değer.
Bu savaşlar dolayısiyle
belirtildiğine göre, halîfe El-Mansür tarafından H. 141 (758)'de Daryal'da kurulmuş
olan Ermeniye vilayet merkezinde vali Yezîd b.Useyd, hakanla uzlaşmak için, halîfenin
arzusu gereğince bir Hazar prensesi ile evlenmek
istemiş, tarhanlar refakatinde ağır çeyizi ile Berdaa (vilayet merkezi)'ya getirilen
kızın doğum esnasında çocuğu ile ölmesi, hakanı bunun gerçekte bir ihanet sonucu
olabileceği düşüncesine sevkederek harp sebebi sayılmış ve As-Tarhan
kumandasındaki Hazar ordusu hilafet topraklarına yürümüştür.
|
