Bölüm 2
Bütün bozkırlarda belki binlerce
seneden beri yaşayan bir töre vardır. Büyük Türk hükümdarlarının bizatihi
kendileri, halkın sosyal yapısında yaşayan bu törelere tâbî olmuştur. Türk
beyleri, devlet ve milletleri eskiden beri mütekâmil olan töreye tâbi kaldıkça,
Türk cemiyetinin hayatı tam yolunda ve normal olarak cereyan ediyor demektir;
hükümdardan istenen de ancak bu törenin geçerliliğini temin etmektir.
Töre üç kaynaktan oluşur. Bunlar
halk, kurultay ve han'dır. Yani bir kısım töre doğrudan doğruya halk içerisinde
zuhur eder. Bunlar gelenek şeklinde nesilden nesle intikal eder. İkincisi beylerin,
kurultayda aldıkları kararlardır. Üçüncüsü ise bizatihi Han'ın teşebbüsleri ile
gelişir.
Töre nesilden nesle intikal ederken,
hakanlar ve beyler bunlara kendilerinden bazı şeyler ilâve etmişlerdir. Her büyük
tarihî olaydan ve yeni bir sülâle tahta geçtikten sonra töre, kurultaylarda gözden
geçirilmiş ve bazı hükümlerin münakaşası yapılmıştır.
Ancak buradan Han'ın tek başına
istediği töreyi koyma selâhiyetinin olduğunu düşünmek hatalı olur. Nitekim, Bilge
Kağan'ın Budizmin kabûlünü istemesine rağmen isteği reddedilmiştir. İslâmla
müşerref olmayı müteakip, töre-din çatışması bazı noktalarda görüldü ise de,
hanlar ve beyler, aile ve askerlik işlerinde XV. asra kadar töreyi tatbikten
vazgeçmediler. Uluğ Bey gibi Türk islâm bilgini olan bir hükümdarın "bir çok
işlerde yasa, töreye ihtiyacımız vardır" demesinin sebebi de budur.
Selçuklu ve Osmanlılar, dedelerinden kalma
teamüllere Oğuz töresi derlerdi. Ancak töre, yalnız Oğuzların teamüllerinden
ibaret değildir. Bütün Türklük âlemi için geçerlidir.
Töre günümüzde de yaşamaktadır.
Nitekim Mehmet Eröz, Yörük ve Türkmen oymakları ile yaptığı araştırmalarında,
töre kelimesinin kullanıldığını tesbit etmiştir. Görüşülenlerin hemen hepsi
kavramı "El âdeti, Türkmen töresi" olarak dile getirmişlerdir.
Orhun âbidelerinde, bir çok yerde töre ve
öneminden bahsedilmekte ve şöyle denmektedir:
"Yedi yüz er olup ilsizleşmiş,
kağansızlaşmış milleti, cariye olmuş, kul olmuş milleti, Türk töresini
bırakmış milleti, ecdadımın töresince yaratmış, yetiştirmiş".
"İli tutup töreyi düzenlemiş".
"Üstte mavi gök, altta yağız
yer kılındıkta, ikisi arasında insan oğlu kılınmış. İnsan oğlunun üzerine
ecdadım Bumin Kağan, İstemi Kağan oturmuş. Oturarak Türk milletinin ilini, töresini
tutuvermiş, düzenleyivermiş".
"Babam kağan öylece ili,
töreyi kazanıp, uçup gitmiş".
"Türk, Oğuz beyleri,
milleti, işitin: Üstte gök basmasa, altta yer delinmese, Türk milleti, ilini, töreni
kim bozabilecekti?"
"Töreyi kazanıp, küçük
kardeşim Kül Tigin kendisi öylece vefat etti".
Devamı var
|
