Çeşitli adlarla ve yaygın olarak Nevruz adıyla kutlanan bu bahar bayramıyla ilgili
olarak Türk topluluklarında çeşitli gelenekler meydana gelmiştir. Orta Asya'dan,
Balkan Türkleri'ne ve hatta Amerika'daki Kızılderililerin yaşatılan âdetlerinde bu
gelenekleri ve törenleri tespit edebiliyoruz.
Kırgız Türkleri'nde Nevruz gününün, Mart ayında olduğu ve yeni yılın ilk günü
anlamına geldiği ifade edilir. Bu günde "Nouruz Köcö " denilen özel bir
yemek yaparlar. "Köcö", darı yarması veya bulgur konulmak suretiyle yapılan
bir nevi tirittir.
Kazak Türkleri de Kırgız Türkleri'nin yaptığı aşı pişirirler. Ayrıca Nevruz
törenlerinde mevlit okuturlar. O günü evler baştanbaşa temizlenir, yeni elbiseler
giyilir. Nevruz törenleri sırasında ev duvarlarına veya çeşitli eşyaların üzerine
kil kaplar atılarak parçalanır. Ateş üzerinden atlanır. Çadırlar kurulup sofralar
açılır.
Özbekistan'ın Semerkant, Buhara, Andican taraflarında, Nevruz günü başlayan
törenler bir hafta kadar devam eder. Halk bu törenlerde çadır çadır gezerek
birbirlerinin bayramını kutlar. Bu ziyaretlerde ikram edilen yemek "aş" adı
verilen pilavdır. Köpkarı, güreş, at yarışları, horoz dövüşleri gibi
gösteriler düzenlenir.
Tacikistan'da Nevruz Mart ayının başından, 21 Mart gününe kadar baharın gelişini
ve tabiatın canlanmasını karşılamak amacıyla kutlanır. Nevruzda yenilen
"Ş" harfi ile başlayan 7 yiyecekten süt; temizliği, tatlı; yaşama
sevincini, şeker; serinlik ve dinlenmeyi, mum; ateşe tapınmayı, tarak; kadının
güzelliğini temsil eder. İslâmeyetten sonra İslâmî geleneklere göre "Ş"
ile başlayan 7 nesne bunların yerini almıştır.
Afganistan'da Nevruz, Türkler arasında doğum günü olarak kutlanır. Bugün herkes en
yeni elbiselerini giyerler. Kabir ve akraba ziyaretleri yapılır, güreş tutulur ve
oğlak oyunu oynanır. İnsanlar arasındaki dargınlıkların kaldırılmasına
çalışılır. Yeni yıla nasıl başlanırsa, yılın öyle geçeceğine inanılır.
Türkmenistan'da Nevruz bayramında halk gününü ülkemizdeki dini bayramlara benzer bir
şekilde geçinmekte, karşılıklı ev ziyaretleri yapılmakta, tebrik mesajları
gönderilmektedir. Nevruz kutlamaları basın yayın organlarında geniş bir şekilde yer
almaktadır.
Türk Dünyası Nevruz'u yıllardan beri, renkli elbiseleri, coşkulu kutlamaları ve
ümit bağladıkları dilekleriyle karşılıyorlar.
Azerbaycan'da her yıl Mart'ın 2123'ünde, Nevruz bayramı büyük törenlerle kutlanır.
Mezarlık ziyareti yapılır. Bu ziyaretlerde hazırlanan helva pilav ve diğer yiyecekler
fakirlere dağıtılır. "Gapı Pusma", "Suya Yüzük Atma", "Su
Başı", "Baca Baca" adetlerinde uzun yılların gelenekleri çeşitli
motif ve oyunlarla sürdürülür. Semeni göğertilir. Yani tohum çimlendirilir.
Nevruz; Karapapaklar'da Nevruz, Kırım Türkleri'nde Navrez, gündönümü; Batı Trakya
Türkleri'nde Mevris, Makedonya ve Kosova Türkleri'nde Sultanı Navrız , Gagauzlarda
İlkyaz bayramı adıyla yukarıda bahsettiğimiz ortak coşku ve geleneklerle
kutlanmaktadır.
Çok geniş coğrafyaya yayılmış olan topluluklarda Nevruz törenlerinde genellikle şu
oyunların değişmeden devam ettiği gözlenir: Gökböri Oyunu. Türkistan'da oynanan
milli oyunların başında yer alır. Bu oyuna "gökböri, köpkâri, oğlak/ulak,
buzkaşi, kökpar, kükbar" gibi isimler de verilir. At yarışları, cirit oyunu,
kılıç sallama, yamba kapma, güreş, at üzerinde güç gösterisi, sinsin oyunu, huntu
oyunu. Bu oyunlar genellikle spora dayalıdır.
Oyunların bir kısmı ise seyirliktir. Bunları halk tiyatrosu veya Orta oyunu şeklinde
değerlendirebiliriz: Koskosa oyunu; deve oyunu; ekende yoh, biçende yoh, yeyende ortag
gardaş oyunu; kış bovay; yolbars; argımak.
Nevruz bayramında mahalli eğlencelere de yer verilir. Gençler aralarında mani ve şiir
söyleyerek yarışırlar. Bunlardan bazıları:Halay oyunu, Yaşıl yarpag, Gızılgül,
Hahışta, Benövşe, Bahtıyar ve atışmalardır.
Anadolu sahasında da oynanan bu oyunların yanısıra 21 Mart'ta büyük bir coşkuyla
kutlamalar yapılmaktadır. Geçmişte o güne has olarak macunlar, şerbetler, hediyeler
hazırlanarak devlet erkanı büyükten küçüğe, bunları birbirlerine takdim
ederlerdi. Bu adetler günümüzde Mesir Macunu Şenlikleri adı altında hâlâ devam
etmektedir. Anadolu'da Yörük Bayramı günümüzde de kutlanarak bu adeti
yaşatmaktadırlar.
Anadolu'da "Sultanı Nevruz", "Nevruz Sultan", "Mart Dokuzu"
ve "Mart Bozumu" gibi adlarla bilinen nevruz, gelenekleriyle bütün Türk
toplumu içerisinde yaşamaya devam etmektedir.
Tahtacı Türkmenleri'nde; Nevruz Bayramı eski Mart'ın dokuzudur ve Sultan Nevruz olarak
adlandırılır. Nevruz, Tahtacı Türkmenleri'nin yaylaya çıkışında; 22-23 Mart
tarihlerinde kutlanmaktadır. Tahtacı Türkmenleri'nde Nevruz; ölülerin yedirilip
içirildiği gün olarak kabul edilir. Burada eski Türk inanç sisteminin atalar
kültürü kendini gösterir.
22 Mart Nevruz'dan bir gün önceyi karşılamaktadır. Bu gün Nevruz hazırlıkları
yapılır. Çamaşırlar yıkanır, yemekler hazırlanır Nevruz günü yenilen yemekler
arasında ıspanaklı börek, soğan kabuğu ile boyanmış yumurtalar, yufka, sarı
burma, şeker, leblebi, lokum sayılabilir. 23 Mart günü öğleden sonra kadınlar
geniş bir tabağa çerezler koyarak "hak üleştirir"ler. Yiyecekler
dağıtılarak "ölünün ruhuna değsin" dileğinde bulunurlar. Bu bayramda
herkes güler yüzlüdür. Suçlar bağışlanır. Bayrama katılmak zorunludur.
Katılmayanlar köy halkınca dışlanır.
Yörükler arasında; Nevruz ile birlikte, kışın bittiği ve bahar mevsiminin
başladığı kabul edilir. Köy ve yaylalarda 22 Mart'ta, şehirlerde ise Nevruz günü
pazara rastlamazsa, bu tarihi takip eden Pazar günü kutlanır. Köy halkı 22 Mart
sabahı yaylalara doğru yola çıkarlar. Daha önceden "davar evleri"ne
yerleşmiş olanlar köylerden gelen akraba ve komşularına ev sahipliği ederler.
Köylerden gelen grupla, yayladakiler karşılaştıklarında bir el silah atarak
"Nevruzunuz kutlu, dölünüz hayır ve bereketli olsun" şeklinde
selamlaşırlar. Gelen misafirler çadırlara yerleşir, kendilerine ikramlarda bulunulur.
Sürü sahipleri tarafından kesilen kurbanlar birlikte yenilir. Sünni olan yörüklerde
imamlar tarafından yapılan dualara halk katılır ve şükrederler.
Gençler tarafından eğlenceler düzenlenir, yemekler yenir, şarkı ve türküler
söylenir, oyunlar oynanır. Eğlenceler geç saatlere kadar devam eder.
Güneydoğu Anadolu Bölgesi illerimizden Gaziantep ve çevresinde 22 mart gününe
"Sultan Nevruz" adı verilir. Diyarbakır'da; Nevruz günü halk, eğlence ve
mesire yerlerine giderek Nevruz'u kutlarlar. Kars ve çevresinde; bu tarihte kapı
dinleme, baca baca adetleri görülür. Evde bulundurulan çeşitli meyvelerden baca baca
gezenlere verilir.
Tunceli ve çevresinde; bu gün erkekler alınlarına kara sürerek su kaynaklarına
giderler. Bu karaları orada temizleyerek dua ve niyazda bulunurlar. Özellikle Orta
Anadolu'da Nevruz, "Mart Dokuzu" olarak bilinir. Diğer bölgelerdekine benzer
kutlama adetleri yapılır. Nevruzla ilgili Anadolu'da görülen diğer gelenekler
arasında, ağacın güneşten etkilenmemesi için ağaca bez bağlanarak yapılan
"Mart ipliği" adeti ve özellikle Giresun'da "Mart Bozumu" adeti
önem taşır.
Tekirdağ'da Nevruz soğukların sonu, baharın başlangıcı olarak kabul edilir ve
"Nevruz Şenlikleri" adıyla kutlanır. İzmir, Uşak, Sivas ve
Şebinkarahisar'da hemen hemen aynı geleneklerin devam ettiği görülür.
Bilindiği üzere eski takvim Mart ayından başlardı. Mart ayının ilk on iki günü
ayrı ayrı ayları temsil etmek suretiyle, o yıl içinde neler olacağı ilk on iki
günden tespit olunurdu. O gün yedi çift, bir tek baş harfi "S" ile başlayan
yiyeceklerden yenilmesi adettendir.
|
