Bu devletin ilk
büyük kağanı Şeref ed-Devle Ebu-Şuca Süleyman b. Yusuf'tur. Bu devlete mensup
hanedan azası 1043-44 yılında bir toplantı yaparak, faaliyet sahalarını tesbit
ettiler. Bunlar Fergana bölgesinin bir kısmı ile Özkenti de ele geçirdiler. Bulgar
ile Balasagun arasında yaşayan on bin çadırdan meydana gelen bir Türk boyu
Eylül-Ekim 1043'de İslam dinini kabul etti. Süleyman adil bir hükümdar idi ve devleti
içinde müslüman olmayan Türklerin de emin olarak hayatlarını devam ettirmesine izin
vermişti, fakat kardeşi Muhammet ile anlaşmazlığa düştü.
Muhammet onu hapsettikten
sonra büyük kağanlığını ilan etti, fakat o da onbeş ay sonra yerini büyük oğlu
Hüseyin'e bıraktı (1057-58).Diğer taraftan Muhammet'in ikinci eşi, oğlu İbrahim'i
tahta çıkarabilmek için, kocası Hüseyin dahil ailesinin birçok ferdini bir komplo
ile ortadan kaldırdı. Bu suretle İbrahim tahta çıktı.
Bu sırada Batı
Karahanlılardan büyük kağan, I.İbrahim b.Nasr Fergana'yı zaptetti. Doğu
Karahanlılar Devleti hükümdarı İbrahim ise, ailenin başka bir ferdi tarafından
öldürüldü ve onun yerine Mahmut b. Yusuf büyük kağan oldu. Mahmut, ortak hükümdar
el-Hasan b. Süleyman ile birleşti ve Batı Karahanlılara kaybedilen toprakları geri
almak için birlikte harekete geçtiler. Neticede iki taraf arasında Sir Derya (Seyhun)
hudut olmak ve Fergana doğu Karahanlılara bırakılmak suretiyle bir anlaşma yapıldı.
Mahmut'un yerine oğlu Ömer
geçti ise de, ancak iki ay saltanat sürebildi. Bugra Han el-Hasan b. Süleyman onu
yakalayarak büyük kağan oldu (1075). Kırk bin müslüman savaşçıdan oluşan
Karahanlı ordusunun 700.000 gayr-i müslime karşı kazandığı büyük zafer muhtemelen
bu son iki hükümdar zamanında vuku bulmuştur.
Selçuklu sultanı Melikşah
Özkent'e kadar ilerlediği zaman, el-Hasan (veya Harun) onun hakimiyetini tanımak
zorunda kaldı. Kısa bir süre sonra Hasan'ın kardeşi Yakub Semerkand tahtına geçti.
Hasan bu isyanı bastırdı ise de, kardeşini Sultan Melikşah'a teslim etmedi. Melikşah
tekrar Özkent'i zaptedince, Hasan itaatini bildirerek, oğlu ile birlikte, Yakub'u ona
yolladı (1090). Bu sırada Tuğrul b. Yinal,el-Hasan'ı esir etti. Melikşah bu durumda,
Tuğrul'a karşı, Yakub ile anlaştı.
Muhtemelen bundan sonra
el-Hasan, Tuğrul'un elinden kurtulmuştur. Onun halefi ve oğlu Ahmed 1128 yılında
Kara-Hıtayları Kaşgar şehrinden birkaç günlük mesafede tam bir hezimete uğratarak,
onların batıya doğru ilerlemelerini bir süre için durdurdu.
Ahmed'in yerine geçen oğlu II. İbrahim rakiplerine karşı koyabilmek için
Kara-Hıtaylardan yardım istemişti. Kara- Hıtaylar Balasagun'u zaptettiler ve
"İlig-i Türkmen" unvanını İbrahim'e bıraktılar. Doğu Karahanlıların
başkenti ise Kaşgar oldu.
Kara- Hıtaylar İbrahim'i
isyan eden Karluklar üzerine gönderdiler (1158) ve o muhtemelen bu savaşların birinde
şehit düştü. Onun Arslan Han unvanını taşıyan iki halefi oğlu II. Muhammet ve
torunu Ebu'l-Muzaffer Yusuf (Şubat- Mart 1205) idi. Doğu Karahanlıların,
Kara-Hıtayların yanında rehin olarak bulunan, son temsilcisi Ebu'l Feth Muhammet b.
Yusuf ise Kaşgar'a dönerken, bu şehre ulaşmadan çıkan bir isyan sonucu
öldürülmüştür (1210-11).
|
