|
Karahanlı Devleti ikiye bölündüğü sırada Batı
Karahanlıların ilk büyük kağanı olan I. Muhammed b. Nasr Özkent'te oturmuş ve
muhtemelen 1052-53 ylı civarında ölmüştür. Ona kardeşi Ebu İshak I.İbrahim halef
oldu ve Özkent'e gitmeyerek Semerkant'ta oturdu. Bu suretle Batı Karahanlıların başkenti
Semerkant oldu. İbrahim, devletini ideal bir hükümdar olarak idare etmiştir. Doğu
Karahanlılardan Şaş, İlag gibi hudut şehirleri ile Fergana'nın bir kısmını aldı.
Buna mukabil Seçuklu Sultanı Alp Arslan (1064-1072), Karahanlılar sahasına akınlara
başlamıştı.
İbrahim'in bu durumu
Abbasi Halifesine şikayeti bir sonuç vermedi. Yerine oğlu Şems'ül-Mülk I. Nasr
(1068-1080) geçti. Ona karşı hanedanın başka bir azası isyan etti. Bu fırsattan
yararlanan Doğu Karahanlılar I. İbrahim'in zaptettiği yerleri geri almaya çalıştılar.
Neticede bir barış yapıldı. Sultan Alp Arslanı Maveraünnehr seferi, kendisinin ölümü
sebebiyle tamamlanamadı (1072).
Nasr onun ölümünden
yararlanarak Tirmiz'i zaptetti. (Aralık 1072) ve Belh'e kadar ilerleyerek bu şehri yağmaladı.
Selçuklu Sultanı Melikşah Karahanlılara karşılık vermek için harekete geçti.
Tirmiz'i aldıktan sonra Semerkant'a ilerledi. Nasr karşı koyamayacağını anlayınca
Selçuklu veziri Nizam'ül Mülk aracılığı ile barış istedi Sultan Melikşah onu
affetti, hatta iki hanedan arasında akrabalık tesis edildi. Nasr'a kardeşi EbuŞuca
el-Hızr halef oldu (1080).
Daha sonra, el-Hızr'ın
yerine oğlu Ahmet (1081-89) geçti. Ahmet ile anlaşmazlığa düşen ulema Sultan Melikşah'tan
yardım istediler. Melikşah Semerkant'ı zaptederek, Ahmet Hanı esir aldı ve
beraberinde İsfehan'a götürdü (1088-89). Ancak Selçuklu hakimiyetine karşı çıkan
isyan sonucu Melikşah bir kere daha Maveraünnehr seferine çıkmak zorunda kaldı
(1090). Bu sefer dönüşü Melikşah, Ahmed'i yurduna iade etti. Böylece Karahanlılar
Selçuklu Devletine bağlanmış oldu. Tekrar devletin başına geçen Ahmet ulema tarfından
zındıkılıkla itham edilerek, açık bir muhakemeden sonra idam edildi (1095). Onun
yerine tahta I.Mesud b. Muhammed geçirildi.
Onun saltanat devri
hakkında hiçbir bilgi yoktur.Bundan sonra Selçuklu Sultanı Berkyaruk, Batı Karahanlılar
tahtına arka arkaya üç hükümdar tayin etti. Bunlardan üçüncüsü Cibrail b. Ömer
(Harun), Selçukluların fetret devrinden istifade ederek Horasan'ı ele geçirmek istedi,
fakat bu sırada Horasan valisi bulunan Sencer Tirmiz için yapılan savaşı kazanmış
ve esir düşen Kadır Han Cibrail idam edilmiştir (22 Mayıs 1102). Kazandığı bu
zaferden sonra Sencer'de Maveraünnehr'i yeniden teşkilatlandırdı.
Yeğeni Arslan Han II.
Muhammet b. Süleyman (1102-1129)'ı büyük kağan unvanı ile Semerkant'ta tahta çıkardı.
Arslan Han Muhammed'in bastırdığı paralardan Sencer'in ismi geçmektedir. Sencer ayrıca
Buhara Hanefilerinin başına da "el- Sadr" unvanıyla diğer eniştesi Abdülaziz
b. Maza'yı getirdi. Sencer bu suretle Karahanlı hanedanı ile ulema arasındaki mücadeleyi
önlemek istemişti.
II. Muhammet, saltanatı
sırasında Ömer Han ve el-Hasan b. Ali adlarındaki hanedan azlarını isyanlarını
Sencer'in yardımı ile bastırabildi. Hasan b. Ali 1109'da Nahşeb'de hezimete uğratıldı.
Muhammed henüz İslan dinini kabul etmemmiş Türklere de akınlar yapmıştır. Bir
isyan neticesi Selçuklu Sultanı Sencer'i yardıma çağırmış, fakat isyanın bastırılması
üzerine Sencer'e gelmemesi için haber yollamıştı.Bu Sencer'in kızmasına ve bir anlaşmazlığa
sebep oldu. Sencer Semerkand'ı zaptederek Muhammed'i esir aldı. Muhammet 1132'de Merv'de
öldü.Oğlu II: Ahmed bir süre Sencer'e karşı direndi.
Sencer Batı Karahanlılar
tahtına ardı ardına üç hükümdar tayin etti. Bunlardan sonuncusu II:Mahmud b.
Muhammed (1132-41), Kara-Hıtaylar ile Hıcent yakınında yaptığı savaşı kaybederek
Semerkand'a kaçtı (1137). Daha sonra Karluklular ile arasında anlaşmazlık çıktı.
O, Sultan Sencer'den yardım isterken, Karluklar da Kara-Hıtaylara başvurdular. Sencer
ve Mahmud 9 Eylül 1141'de Katvan sahrasında Kara-Hıtaylara yenildiler. Daha sonra
Kara-Hıtayların himayeleri altında Mahmud'un kardeşi III.İbrahim kağan oldu. İbrahim,
Karluklar ile yaptığı Kallabaz Savaşında öldürüldü (1156).
|
