Karahanlılar devrinde
Türkler arasında geniş bir ilim ve kültür faaliyeti mevcuttu. Bu devletin hakim olduğu
bölgeler eski kültür sahalarının içinde bulunuyordu. Batı Karahanlılar İran-İslam
kültürünün, doğu Karahanlılar ise Çin ve Uygur kültürlerinin tesiri altında idi.
Bütün bunlara rağmen
Karahanlılar devrinde sadece İslam kültürü gelişmekle kalmamış, özellikle Doğu
Karahanlılar'ın hakimiyeti altındaki bölgelerde Türk kültürünün bir Karahanlı
devri yaratılmış, Türkçe edebi bir dil olmuş ve ilk defa bir Türk-İslam edebiyatı
meydana gelmiştir. Bu edebiyat Uygur ve Arap harfleri ile yazılmıştı. Diğer taraftan
Karahanlılar, Gazneli ve öteki devlet sultanlarına Uygur harfleri ile Türkçe yazmışlardır.
Bu yazışmaları idare eden memurlara Türkçe "Alımga" denmekteydi.
Doğu Karahanlılar
zamanında Kaşgar şehri, bir kültür ve dini merkez olarak gelişmişti. İşte o sırada
bir çok Türkçe eserler yazıldığı muhakkaktır. O zamandan kalan başlıca eser
1069/1070 yılında Yusuf Has Hacib tarafından yazılmış olan "Kutadgu
Bilig"dir. Bu eser İslam devrinin Uygur ve Arap harfleri ile Türk dilinde yazılmış
en eski abidesidir ve ideal devlet idare sisteminin ne olduğundan bahsetmektedir.
Yine bu devredeki başka
bir alim Ebu'l-Füuth Abdulgafir b. El-Hüseyin el-Almai, (ölümü 1096) bugüne kadar
ulaşmayan "Tarih-i Kaşgar" adlı bir eser yazmıştır.
Öte taraftan Mahmud el-Kaşgari'nin eseri olan "Divan-ı Lugat it-Türk" de
1073-1077 yıllarında Bağdad'da yazılmış olmasına rağmen muhtemelen bu kültür çevresinin
bir ürünüdür.
Muhtemelen Doğu
Karahanlı büyük kağanı Muhammed b. Yusuf Kadir Han'ın torunu olan Kaşgarlı Mahmud
bu eserinde, Bizans hududundan Çin hududuna kadar muhtelif Türk kabilelerinin lehçelerinden
örnekler vermiş, Türk ilinin coğrafyasına, Türk iktisadi ve sosyal hayatına ve inançlarına
ait değerli bilgiler bırakmıştır. Ayrıca eserinde bize ulaşmayan edebi eserlerden,
eski destan ve halk edebiyatından örnekler vermiştir.
|
