Bu beyliğe,
Ahlatşahları Beyliği, Sökmenliler Beyliği de denir. Sultan Melikşah'ın amcasının
oğlu olan Kutbeddin İsmail, 1080 yılında Azerbaycan genel valiliğine tayin
edilmişti. Kutbeddin İsmail'in kumandanlarından olan Sökmen, Büyük Selçuklu
sultanı Melikşâh'ın amcası Yâkûtî'nin oğlu olan Kutbeddîn İsmâ'îl'in gulâmı
(yardımcı-hizmetli) idi. Kısa zamanda kendini göstermiş ve süratle yükselerek
kumandan olmuştur. Adâleti ve iyiliği ile şöhret kazanan Sökmen, Mervânîlerden
Ahlat'ta hâkim olan emîrin halka kötü davranması sonucu bu şehre davet edildi.
Sökmen askerleri ile Ahlat'a gelerek, şehri teslim aldı. Burada bir hükümet yani
beylik kurdu. Aileye de bundan sonra Ahlat Şahları (Ahlatşahlar) ve Ermenşahlar
denildi.
Sökmen Bey 1108'de
Meryafarikin'i ele geçirdi ama onun ölümünden sonra bu şehiri Artuklular aldılar
(1121). Ahlatşahlar komşu beyliklerle (Artuklu, Saltuklu, Mengücek beylikleriyle )
nüfuz çekişmeleri içinde geçen sürelerde güçlerini korudular. XII. yüzyılın
ikinci yarısında hakimiyet sınırlarını Kars'a kadar genişlettiler. Fakat 1207
yılında, İzzettin Balaban'ın beyliği sırasında, Eyyûbiler bu beyliğe hakim
oldu.
Melik Muhammed
Tapar'ın başarılı hizmetlerinden dolayı Ahlat ve Van çevresini ona iktâ etmesiyle
Ermenşâhlar Devleti kurulmuş oldu (1100). Sökmen daha sonra Haçlılara karşı
yapılan savaşlara iştirak etti ve Haçlılar üzerine tertip edilen bir sefer
sırasında öldü. Bu beylik emîrlerinden II. Sökmen 1128-1185 in çocukluk
yıllarının buhranlı geçmesine rağmen, daha sonra Ermenşâhlar Devleti onun
zamanında en parlak devresini yaşamıştır.
Salahaddîn Eyyûbî'nin genişleme siyâseti Doğu Anadolu devletleri için bir tehlike
teşkil ediyordu. II. Sökmen komşu beylerle bu tehlikeyi önlemeğe çalıştı. Diğer
taraftan Artuklu İlgazi'nin ölümü üzerine (1184), yerini küçük yaştaki oğlu
Hüsâmeddîn Yavlak Arslan almıştı. II. Sökmen, Yavlak Arslan'ın dayısı olması
sebebiyle Artuklu ülkesinin idaresine de karışıyordu.
Eyyûbîler ise Doğu
Anadolu'daki Türk devletlerini hâkimiyetleri altına almak fikrinden vazgeçmiyorlardı.
Nitekim bir süre sonra II. Sökmen'in kölelerinden İzzeddîn Balaban beyliğin
idaresini ele geçirmek isterken meydana çıkan karışıklıktan yararlanmak isteyen
Meyyâfârıkîn hükümdarı Necmeddîn Eyyûb, Ahlat üzerine yürüdü. Balaban ona
karşı Erzurum Melîki Tuğrul-şâh'dan yardım istedi. Bu iki hükümdar Necmeddîn'i
mağlûp ettiler. Ancak Tuğrul-şâh'ın da bu ülkede gözü vardı ve bu sebeple
Balaban'ı öldürdü, fakat halk onu Ahlat'a sokmayarak Melik Evhad Necmeddîn Eyyûb'u
davet etti. Bu suretle Eyyûbîlerin arzuları gerçekleşmiş ve Ermenşâhlar Devleti
ortadan kalkmış oluyordu.
|
