XV, asırda şair
Enverî tarafından "Düstûr-Nâme"de hayatı destanlaştırılmış bir şiir
diliyle anlatılan Gazi Umur Bey, Türk teşebbüs ve kabiliyetinin mükemmel
örneklerinden biridir.İzmir, 1076'da Türkiye devletinin kurucusu Anadolu Fâtihi I.
Süleyman Şâh tarafından fethedilmişti. Çaka Bey'e verilen İzmir, bu Türk beyinin
büyük deniz proje ve teşebbüslerine sahne oldu. Umur Bey, 2,5 asır sonra bu proje ve
teşebbüsleri tekrar ele almıştır. Bizans, 1097'de İzmir'i de İznik ve Batı Anadolu
gibi Türkler'den geri aldı. Şu halde İzmir'de ilk Türk hâkimiyeti, ancak 21 yıl
sürmüştür. İşte Aydınoğlu Umur Bey, 1320'de İzmir'i tekrar fethetmiştir. Şu
suretle 223 yıl daha İzmir, Hıristiyanlar'da kalmıştır.
28 ekim 1344'te bütün
Avrupa devletlerinin birlikleri tarafından desteklenen Rodos'taki Saint-Jean
Şövalyeleri, İzmir'i bastı; Aydınoğulları'nın tersane ve donanmalarını yaktı.
Liman, Şövalyeler'in eline geçti. Fakat yukarı kale, Türkler'in elinde kaldı. Bu
suretle şehir, "Müslüman İzmir" ve "Gâvur İzmir" diye ikiye
bölündü ve 1403'ün ilk günlerinde Timur'un Şövalyeler'i kovmasına kadar tam 59
yıl bu vaziyet devam etti.
Umur Bey, Avrupa siyaset
âlemine faal bir şekilde iştirak etti. 1328-29'da, yanında Cüneyd Bey'in babası
İbrahim Bahâdır Bey olduğu halde, Bozca Ada'ya çıktı. 1330'da Gelibolu
yarımadasına ayak bastı. 1332'de 75 gemisi ile Semendirek adasını bastı ve Batı
Trakya'da Gümülcine'ye asker çıkardı. Gene aynı yıl, 250 parçalık büyük bir
donanma ile Adalar, Ağrıboz ve Yunanistan'a asker çıkardı ve ilk defa Ege denizini
doğudan batıya geçmiş, Yunan karasında, Attika'ya ayak basmış oldu. 1333'te 170
parça donanma ile Mora'ya çıktı. 1333'te Saruhanoğlu Süleyman Bey'le müttefikan
Yunanistan'a ve Mora'ya sefer yaptı. 1336'da Foça'da İmparator Kantakuzinos'la
buluştu. 1338'de tekrar Yunanistan'a ve Ege Adaları'na sefer yaptı. 1339'da Eflâk yani
Romanya seferine çıktı ve bu suretle Balkanlar'ın kuzeyine kadar erişti. 1342'de
Girit ve Kıbrıs sahillerini vurdu. 1345'te Makedonya'ya asker çıkardı; bu seferde,
müttefiki Saruhanoğlu Süleyman Bey, şehit düştü.
Osmanoğulları,
Süleyman Paşa ile kardeşi I. Murad, şehit Aydınoğlu Umur Bey'le şehit Saruhanoğlu
Süleyman Bey'in izlerini adım adım takip etmişler ve onların teşebbüslerini
taçlandırmışlardır. Bulgaristan krallığı ile başa çıkmaktan âciz kalan Bizans
imparatoru İoannis Kantakuzinos, Umur Bey'den imdat istemişti. Umur Bey, 32 harb gemisi
ve 29.000 askerle Avrupa kıt'asına ayak bastı. Dimetoka'yı Bulgarlar'dan alıp
müttefiki İmparator'a verdi. Ertesi yıl, 1342'de İmparator, rakibi Paleologoslar'a
karşı tekrar Umur Bey'den yardım istedi ve bu suretle Türk hükümdarını, Bizans'ın
dahilî işlerine karıştırmış oldu. Aydınoğlu, Rumeli'ne geçip İmparator'a
istediği yardımı yaptı. Bunlar, Müslüman Türkler'in Rumeli'ne ilk ayak
basışlarını teşkil eder.
1348'de Gâvur
İzmir'i Şövalyeler'den geri almak istiyen Umur Bey, kalenin önünde düşman
tarafından şehîd edildi. Onun şehâdeti, Rumeli'ndeki projelerini yarıda bıraktı.
Bıraktığı yerden, Osmanoğlu Şehzade Süleyman Paşa devam etmiştir. Daha 1344'te
İmparator, tekrar Umur Bey'den yardım istediği zaman, Aydınoğlu, İzmir meslesiyle
uğraşmakta olduğundan, müttefiki İmparator'a Osmanoğlu Orhan Gazi'ye baş
vurmasını tavsiye etmişti. Donanması Haçlılar tarafından yakıldıktan sonra Umur
Bey, komşuları Menteşeoğulları, Saruhanoğulları, Karasıoğulları'ndan tedarik
edebildiği gemilerle acele yeni bir donanmaya sahip olmuştu. Bu donanmayla Gelibolu
yarımadasına çıktı, Vardar vadisini taradı. Bulgar kuvvetlerini yok etti. Batı
Anadolu Türk Beylikleri, yani Osmanoğulları, Aydınoğulları, Menteşeoğulları,
Saruhanoğulları ve Karasıoğulları, müttefikan takibine muvaffak oldukları siyaset
yüzünden büyük başarı kazanmışlardır. Bunlardan Osmanoğulları'nın donanmaları
yoktu; ancak 1345'ten sonra Karasıoğulları'nın pek de ehemmiyet arzetmiyen deniz
kuvvetlerine sahip oldular. Fakat Aydın ve Menteşe donanmaları çok güçlüydü ve Ege
Denizi'ne hâkimdi.
Ankara Savaşı'nda
(1402) Osmanlıları mağlûp eden Tîmûr tarafından ülkelerin kendilerine iade edilen
beylikler arasında Aydınoğulları da bulunuyordu. Bu devrede en çok Cüneyd Bey
(1405-1426) faaliyetleri ile dikkati çekmektedir. Cüneyd Bey fetret devrinde Osmanlı
şehzâdeleri arasında saltanat mücadelelerine katıldı. Onun bu davranışı beyliğin
sonunu hazırlayan sebeplerden biri oldu. Neticede Osmanlı sultanı II. Murad'ın
gönderdiği bir ordu Aydınoğulları Beyliği'ni ortadan kaldırdı (1426).
Aydınoğullarından
bazı sanat eserleri zamanımıza kadar mevcudiyetlerini korumuştur. Bunlardan en
önemlileri Mehmed Bey'in yaptırdığı Birgi'deki Ulu Câmii ile Selçuk'da 1374'de
yapılan İsâ Bey Câmii'dir.
|
