Eratnaoğulları,
İlhanlıların Anadolu'da en mühim vârisi olmuştur. Devlet, 1327-1380 arasında 53
yıl sürdü. 1327-1335 arasındaki sekiz yılda Eretna Bey, İlhanlılar'ın Anadolu
umumî valisi idi. 1335'te istiklâl kazandı. Fakat 1338-1343 arasında 5 yıl
Memlûkler'e tabî olmaya mecbur bulundu. Bu tarihten sonra istiklâlini devam ettirdi.
Önce Sivas olan başkent, sonra Kayseri'ye nakledildi. Bütün Anadolu Türk devletleri
gibi Sünnî/Hanefî mezhebinden olan Eretna devletinin kurucusu Eretna veya Ertana Bey
(aslı Ertene'dir, fakat Uygur metinlerinde "Aratna" şekli de vardır),
Türkmen olmayıp İlhanlı hizmetinde Uygur beylerindendir. Babası Cafer Bey de
Kayseri'de ölmüştür. Eretnaoğulları ile bu suretle Anadolu'ya bir miktar Uygur
Türkü de girmiştir
Devlette babadan oğula 4
hükümdar gelip geçmiş, kendilerini İlhanlılar'ın meşru halefi sayan bu
hükümdarlar "sultân" unvanını takınmışlar, fakat daha çok
"Bey" diye anılmışlardır. Bunlar sırasıyla Eretna, Mehmed, Ali ve II.
Mehmed Beyler'dir. Eretna Bey, kızkardeşini meşhur İlhanlı kumandanı Emîr
Çoban'ın oğlu Emîr Demirtaş'a vermiştir. Halası ile Karamanoğulları'nın atası
Nûre-Sûfî Bey ile evliydi. Erkek kardeşi Barak Bey'in oğlu Mutahharten Bey,
Yıldırım Bâyezid-Timur mücadelesinde Timur'un safında mühim rol oynamış, 1375
yıllarından 1404'e kadar takriben 29 yıl Erzincan beyi olmuştur. Mutahharten Bey, 1379
sıralarında Erzurum beyi de bulunmuştur. Erzincan 1401 Temmuzundan 28 Temmuz 1402'ye
kadar l yıl Osmanoğulları'na geçmiş, Mutahharten, Timur'a sığınmıştır.
Mutahharten Bey, ilk zamanlarda Bayburd beyi idi.
Bu beyliğin kurucusu
Eretna, Uygur Türkleri'nden olup Moğollar'ın Anadolu valisi Timurtaş'ın maiyyetinde
idi. Orta Anadolu'da XIV. yüzyıl ortalarına doğru kurulmuş olan bir
beyliktirTimurtaş, Anadolu'yu istilâ ile yayılma hareketine girişmiş, fakat babası
Emir Çoban'ın İlhanlı hükümdarı Ebû Said Bahadır (1317-1335) ile arasının
açılması neticesinde Mısır'a kaçmış ve yerine Eretna'yı vekil bırakmıştı
(1328).Timurtaş'ın yerine Büyük şeyh Hasan Celâyirî Anadolu valisi tayin edildi.
Eretna memleket işlerini iyi bildiğinden dolayı yine iş başında kaldı. Ebû Said
Bahadır'ın evlât bırakmadan ölümü üzerine meydana çıkan karışıklıklardan
faydalanarak Moğol ülkesinde kendisine bir yer kapmak isteyen Büyük şeyh Hasan
İran'a gitmiş ve Eretna Anadolu'da onun vekili olarak kalmıştır. Daha sonra Irak'ta
yerleşen Büyük Şeyh Hasan'dan ümidini kesen Eretna, Memlûk Sultanı Melik Nâsır'a
(1309-1340) müracaatla onun himayesine girmiştir (1338).
Azerbaycan'da durumu kuvvetlenen
Timurtaş'ın oğlu Küçük Şeyh Hasan'ın itaat teklifini Eretna kabul etmedi. Küçük
şeyh Hasan Anadolu'nun doğusunu alarak beraberinde hükümdar ilân ettiği Süleyman
ile Eretna'nın üzerine yürüdü. İki ordu Sivas ile Erzincan arasındaki Karanbük'de
karşılaştılar. Bu savaşta Eretna galip gelmiş ve çok ganimet almıştır
(1343).Eretna'nın bu savaştan sonra nüfuz ve şöhreti artmış, Alâeddîn ünvanı
ile sultanlığını ilân etmiştir (1344). O, aşağı yukarı bütün Orta Anadolu'ya
hâkim olmuştur. Devletin başkenti önce Sivas sonra Kayseri idi. Ülkesini gayet iyi ve
âdilane surette idare etmiştir. Eretna 1352 yılında ölmüştür. Yerine onun
emirlerinin aldığı kararla küçük Gıyaseddîn Mehmed hükümdar ilân edildi.
Büyük oğlu Cafer muhalefete kalkıştıysa da yenilerek Mısır'a kaçtı.
Mehmed Bey genç olduğundan
devlet idaresi vezir Ali şah'ın elindeydi. Çok geçmeden Ali şah isyan etti. Mehmed
Memlûkler'in yardımı ile onu yendi, Ali şah savaşta öldü (1364). Ancak Amasya Emiri
Hacı Şadgeldi Paşa'nın tahriki ile harekete geçen beyler Mehmed Bey'i Kayseri'de
öldürdüler. Yerine küçük yaştaki oğlu Alâeddîn Ali hükümdar oldu (1365). Bu
karışık durumdan faydalanan Karamanoğulları Niğde ve Aksaray'ı ele geçirdiler.
Memleketteki valiler ise kendi başlarına harekete başlamışlardı. Karamanoğulları
Kayseri'yi aldığı zaman Ali Bey Sivas'a kaçtı.
Eretnaoğulları devleti, en
geniş şekliyle, Türkiye'nin şimdiki şu vilâyetlerini kaplıyordu: Ankara,
Kırşehir, Nevşehir, Yozgat, Tokat, Çorum, Amasya, Niğde, Kayseri, Sivas, Erzincan,
Erzurum, Tunceli, Samsun, Gümüşhane, Güney Giresun, Kuzey Malatya (asıl Giresun ve
Malatya şehirleri dahil değil). Bu arazi, 214.000 km2 etmektedir. 1360'a doğru devlet,
ancak 142.000 km2 bir yer işgal etmekteydi ve Ankara, Niğde, Kırşehir, Nevşehir,
Samsun gibi birçok yerleri, Anadolu Beylikleri'ne kaptırmıştı.
Kadı Burhaneddin, şehri
Karamanoğulları'ndan geri almayı başardı. Ali Bey Kadı Burhaneddîn'i vezir ilân
etmesine rağmen devlet idaresinde başarılı olamadı
Ali Bey 1380 yılına kadar ismen hüküm sürdü ve bu tarihte Kazâbâd'da vebadan
öldü. Yerine henüz 7 yaşındaki oğlu Mehmed hükümdar oldu. Şarkî Karahisar Valisi
Kılıçarslan'ı ona naib yaptılar. Fakat bir müddet sonra Kadı Burhaneddîn,
Kılıçarslan'ı öldürerek niyabeti ele aldı ve çok geçmeden de 1381'de Mehmed Bey'i
tahttan uzaklaştırarak sultanlığını ilân etti ve bu suretle Eretna devleti sona
erdi.Eretna Beyliği'nden Sivas Güdük Minare, Kayseri Köşk Medrese, Kayseri Sırçalı
Kümbet ve Ali Cafer Kümbeti, Niğde Sungur Ağa Câmii ve kümbeti gibi eserler
zamanımıza kadar gelmiştir.
|
