Selçukluların uç
beyliği olarak Saruhan Bey tarafından kurulmuştur. Manisa vilayeti ile Menemen,
Kemalpaşa ve Foça dolaylarında hüküm sürdü 1410 yılında Osmanlılara
katıldığı bilinmektedir.Bu beyliğin kurucusu Saruhan'ın Hârezmlilerin kumandanı
iken Türkiye Selçuklularının hizmetine giren ve aynı adı taşıyan emîrin torunu ve
Alpağı'nın oğlu olması kuvvetle muhtemeldir.
Saruhanoğulları
1300'den 1390 Nisanına kadar önce 90, 28 temmuz 1402'den 1410'a kadar sonra 8 ve toplam
98 yıl devam etmiştir. Başkentleri Manisa'dır. 1308'e kadar Selçukoğulları'nın uç
beyi olup, 1335'e kadar İlhanlılar'a tabî bulunmuşlar, sonra müstakil olmuşlardır.
Ankara muharebesinden sonra da 8 yıl, Osmanlılar'a tabî olarak yaşamışlardır.
Osmanlılar, "Saruhan Tahtı" denen Manisa Sancakbeyliğine, ekseriya velîahd
şehzâdeleri yollamışlardır. Beylik, Soma ve Alaşehir dışında hemen bugünki
bütün Manisa vilâyeti ile Menemen, Kemalpaşa ve Foça'yı kaplıyordu. Yani Gediz
vadisine hâkim olup, Gediz'le beraber dar bir topraktan Ege'ye çıkıyordu. Kuzeyinde
Karasıoğulları, güneyinde Aydınoğulları vardı. Doğusundaki Germiyanoğulları,
ilk zamanlarda Saruhanlılar'ın metbuu idiler. Esasen Saruhan beylerinin ataları,
evvelce Germiyanoğulları hizmetinde bulunuyorlardı.
Saruhan önceleri
Germiyanoğullarına bağlı bir uç beyi idi. 1313'de Manisa'yı fethetti, daha sonra
hudutlarını genişletti. Ayrıca bir donanma meydana getirerek çevreye akınlara
başladı. Saruhan'a bağlı kuvvetlerin baskısıyla Foça'da yaşayan Rûmlar ve
Lâtinler her yıl 15.000 gümüş dirhem vergi vermekteydiler. Saruhan Bey sahip olduğu
donanma ile Ege Denizi'ndeki adalar ve Balkanlara seferler yaptı. Osmanlılara karşı
Bizans ve Aydınoğulları ile birleşerek Gelibolu'ya gücum ettiler. Daha sonra
Bizans'taki taht mücadelesine karıştılar. Bu sebeple Saruhan'ın oğlu Süleymân Bey,
Aydınoğullarından Umur Bey ile birleşerek Rumeliye geçmiş ve Küçükçekmece
civarında ölmüştü (1345).
Saruhan Bey'in yerine oğlu
Fahreddîn İlyâs Bey geçti. Osmanlıların kuvvetlenmesi ve Rumeli'de fetihler
yapması, Saruhanlılara gaza yollarını kapatmıştı. İshak Bey zamanında
Saruhanlıların Osmanlılar ile münasebetleri dostane idi. Kosova savaşına yardımcı
kuvvet de gönderilmişti. Yıldırım Bayezid tahta geçtiği zaman Karamanoğullarının
Osmanlılara aleyhine meydana getirdiği ittifaka Saruhanoğulları da katılmıştı.
Osmanlılar 1390 yılında Manisa'yı almışlar ve bu şehir ile Karasi'yi birleştirerek
bey sancağı yapmışlardı. Ankara Savaşı'na (1402) Osmanlılar ile beraber katılan
Saruhan askerleri, sonradan Timur'un yanında olan eski beyleri Orhan'ın yanına
geçtiler. Savaşı kazanan Timur, Saruhan Beyliği'ni Orhan'a verdi.
Bu suretle tekrar canlanan
Saruhanoğulları uzun süre yaşayamadı. Osmanlıların fetret devrinde Çelebi Mehmed
aleyhine bir ittifaka girdiler. Çelebi Mehmed onları mağlûp ederek, sür'atle Manisa
üzerine yürüdü ve beyliğin sonuncu emîri Hızır Şâh'ı yakalatarak öldürttü
(1410). Böylece Saruhanoğuları toprakları Osmanlıların hâkimiyetine geçmiş oldu.
Saruhaoğulları hüküm sürdükleri topraklar üzerinde bir çok imar faaliyetlerinde
bulundular. Bu aile içinde en çok İshak Bey imar faaliyetleri ile göze çarpıyor.
Manisa Ulu Câmii ve İlyas Bey Mescidi ona aittir.
Yine Manisa'daki Revak
Sultan türbesi ve Nif (Kemal Paşa)'deki Emet Câmii de Saruhanlı eserleridir.
Saruhanoğullarının sahip oldukları donanmalar sebebiyle iktisadî durumları
gelişmiş ve batılı devletle, bilhassa Cenevizlilerle ticarî münâsebetlerde
bulunmuşlardı.
|
