17. asrın sonu ve 18. asrın başında Kazak
Hanlığı iç ve dış sebeplerden dolayı zayıfladı. Kazak hanları arasındaki taht
mücadeleleri, her yüzdeki sultanların serbest Hanlık kurmaya çalışması, birlik,
beraberlik kavramının ortadan kaldırılması, bütünlüğün bozulması,
parçalanması halkı ekonomik ve manevi yönden çöküntüye uğrattı. Askeri kuvvetler
yok olmaya yüz tuttu.
Bundan önce de
Oyrat-Conğar'lar ile Kazak'lar arasında üç büyük savaş meydana gelmiştir. Rus ve
Çinli'lerin destekleriyle Conğar'lar daima Kazak'lara saldırmaya başladılar. 1698,
1711, 1712, 1714, 1718, 1723, 1725, 1729 yıllarında Conğar Kazak büyük savaşları
olmuştur. Bunun yanında, bir taraftan Kokan Beyleri de sıkıntı yaratıyorlardı.
Buhara ve Hive Hanları Kazak'ları köle etmeye çalışmışlar, Çinliler ise
Coğarlara yardım etmişler, Rus'lar bu durumdan istifade ederek Kazak topraklarına
kendi kalelerini inşa etmeye başladılar. Kazak askeri kuvveti Conğar askerlerinden
eksik değildi. Her Yüz hanları kendi hanlıklarını korudular.
Mesela, Ulu Yüz
savaştığı esnada öteki Yüz hanları savaşa katılmadılar. Bu durumu iyice kullanan
Conğar'lar Kazak Hanlarıyla teker teker savaşma şansına sahip oldular. Kazak
Hanlıkları birleşmek yerine teker teker Rus'lara sığındılar. Kazak bozkırı
boşalmağa başladı ve Kazak halkı nüfusunun yarısını kaybetti. Hak "Aktaban
şuburundu'ya" (baskın, sürgün manasında) uğradılar. Bu asırlar Kazak'lar
için acı sonuçlar getirmiştir. 1731'de Küçük Yüz, 1734'te Orta Yüz, 1728'de Ulu
Yüz Hanlıkları Rus hakimiyetine geçtiler. Kokan Beki Alim (1801-1809) Ulu Yüz
Hanlığını işgal etmiş, sonuçta 1822'de Orta Yüz, 1824'te Rusya tarafından ortadan
kaldırıldı.
Böylece 13. asırda kurulan Ak
Orda ulusunun devamı olan, 1456'da tekrar meydana gelen Kazak Hanlığı 19. asırlarda
son buldu.
|
