XIX. yy.'lın ikinci yarısına kadar Çarlık
Rusyası Türkistan ile ticaretini Astrahan merkez olmak üzere iki güzergahtan
yapmıştır: 1) Astrahan'dan kalkan ticaret kervanları Aral'ın kuzeyindeki Kazak
topraklarından geçerek Orta asya kentlerine ulaşıyorlardı. Fakat XVIII. yüzyılın
başlarından itibaren Ruslar tarafından Kazak topraklarının işgali başlayınca
Kazakların kervanlara saldırması nedeniyle bu güzergah tehlikeli olmuştur. 2)
Astrahan'dan kalkan ticaret kervanları kayıklarla Hazar'ın kuzey kısmını geçerek
Mangışlak'a ulaşıp, buradan Hive'ye ve oradan da diğer kentlere ulaşıyorlardı. Çarlık Rusyası, Kafkasya'yı Hazar
üstünden Orta Asya'ya ve İran'a bağlayan stratejik, ticari yolun Türkmen
topraklarından geçmesi ve bağımsız Türkmenistan'ın diğer Türkistan
Hanlıkları'nın bağımsızlık isteklerini kamçıladığı düşüncesiyle
Türkmenistan'ın egemenlikleri altına alınmasını planlamıştır.
Böylece 1858-1860 yılları
arasında ordusunu reforme eden Çarlık Rusyası, Orta Asya'yı 1864-1873 yılları
arasında parça parça işgal etmiştir.İran sınırına ulaşmaya çalışan Çarlık
Rusyası'nın Türkmenistan ve Türkmenlerin ne durumda olduğu hakkındaki
çalışmaları Kırım Savaşı'ndan önce 1820 ve 1830'lu yıllarda
başlamıştır.Yüzbaşı Muravyev, Türkmenistan ve Hive'yi 1858'de Kont İgnatiev Orta
Asya'yı gezerek ayrıntılı raporlar vermişlerdir. 1859'da Türkmenistan'a gelen
Binbaşı Dandaville'de Kızılsu'nun Çarlık Rusyası'nın Türkmenistan'a girişini
sağlayacak askeri ve ticari bir kale olarak kullanılması gerektiği üzerine rapor
vermiştir.
Çarlık Rusyası hükümeti
edindiği raporlar üzerine Kızılsu'nun işgal edilerek bir askeri üs olarak
kullanılmasına karar vermiş, Türkmenlere de burasının ticaret merkezi olarak
kullanılacağı şeklinde haber verilmesini istemiştir. Rusların asıl gayesi Hazar'ın
doğusundaki Kızılsu'ya askeri yığınak yaparak Hokand ve Buhara'dan sonra işgal
etmeyi planladıkları Hive'yi ele geçirmekti.Çarlık Rusyası kuvvetleri Kızılsu'ya
çıktıktan sonra stratejik bir konumda olan Kopetdağı'na uzanan yoldaki Daş-Avrat ve
Molla Kara'yı işgal etti. 1871 baharında Yamud Türkmenlerinin önemli yerleşim
yerlerinden biri olan Hazar'ın güneydoğu kısıyısındaki Çekişler de Albay
Stoletov'un komutasındaki Rus kuvvetleri tarafından işgal edilmiştir. Albay Stoletov
bir müddet sonra Kafkasya'ya çağrılarak yerine sert mizaçlı Albay Markozov tayin
edilmiştir. 1871 Eylülü'nde başlatılan bir dizi seferle Kızılsu-Hive arasındaki
bütün Türkmen köyleri, kaleleri ve önemli yerleşim yerlerinden Gözlü-Ata, Çagil,
Kam Şebşen, Uzun Kuyu, Sarıkamış ele geçirilmiştir.
Çarlık Rusyası'nın
Hokand ve Buhara'yı ele geçirdikten sonra Hazar'ın doğu kıyısından hızla içeri
bölgelere doğru gösterdikleri ilerleme Türkmen lideri Nur Verdi Han'ın Hive Hanı
Seyyid Muhammed Rahim ile Hive'de görüşmesine yol açmıştır. Bu görüşmeden sonra
Hive Hanı Orenburg ve Tiflis'deki Rus karargalarına dostluk mesajlarını içeren birer
elçi göndermiştir. Rus yetkililer elçilere Çar'ın kardeşi Grand Duke Michail'in
ültimatonunu iletmişlerdir: 1) Hive Hanı bir ferman ile Rus Hükümeti ile dost
olduğunu ilan edecektir, 2) Bütün Rus rehineler serbest bırakılacaktır, 3)
Türkistan Genel Valisi General Kaufman'ın daha önce yazdığı mektuba niçin cevap
verilmediği açıklanacak ve özür dilenecektir.
Devamı Var
|
