Tatarların demografik gelişmesi ve yayılışı hakkında
XVIII. yy.'dan beri Rus kaynaklarında bazı bilgiler mevcuttur. XVIII. yy.'daki Tatar
nüfusu hakkındaki bilgiler eksik de olsa, XVIII-XX. yy.'ları arasında nüfus dinamiği
yansıtmaktadır. Rusya'da yaşayan ve daha sonra Rusya egemenliğine giren Tatarların
nüfusu XVIII. yy. ortalarında yarım milyondan fazla değildi. XIX. yy.'ın sonuna kadar
bu rakamın beş katına varıldı. XX. yy.'da ise Tatar nüfusu iki kat arttı. Fakat
burada bazı grupların nüfusu hakkında XVIII-XX. yy. oldukça önemli bilgiler ve
özellikler yansıtmamıştır. XVIII-XX. yy.'ların nüfus artışı eşit değildi. Bu
dönemde Sosyo-ekonomik gelişmelere paralel olarak, İdil-Ural Tatarlarının nüfusu
11.2 kat, Astrahan Tatarlarının 6-8 kat, Litvanya Tatarlarının 4,2 kat, Sibirya
Tatarlarının 3,3 kat artmış, Kırım Tatarlarının nüfus artışı ise % 10-15'i
bulmuştur.
XVIII. yy.'da Astrahan Tatarlarının bir kısmı Kuzey Kafkasya, Kırım ve başka
bölgelere göç ettiler. Kırım Tatarları da genellikle Kırım savaşı zamanında
toplu göç yaşadılar. Bunlardan 30.000 kişilik ilk grup, 1857 yılında Türk
ordusunun peşinden gitmiştir. En büyük göçler, 1860-65, 1874-75 yıllarında
yaşandı. Bu dönemde Türkiye'ye 135.500 kişi göç etti. XX. yy.'ın başında
(1902-1903) Kırım Tatarlarının büyük bir kısmı artık tarihi vatanlarının
dışında idi.
Ortaçağlarda Tatarların etnik
dağılım sahaları çok geniş toprakları içine alıyordu. XVI. yy.'ın başında
Tatarlar; Kırım, Aşağı ve Orta İdil bölgeleri ile Batı Sibirya topraklarında
yaşıyordu. Bunun yanısıra özellikle İdil-Ural Tatarları arasında büyük göçler
yaşanıyordu. Kazan Hanlığı'nın dağılmasından sonra Orta İdil bölgelerinden Ural
bölgelerine aktif göçler başladı. Fakat en büyük göçler sosyo-ekonomik ve dinî
baskılardan ötürü XVIII. yy.'ın ilk yarısında yaşanmıştır. Orta-İdil
bölgelerinden Doğu'ya doğru cereyan eden göçler sonucu XVIII. yy.'da Ural
bölgelerinde Tatarların sayısı 89 bine çıktı. Yüzyılın sonuna kadar 219,2 bine
ulaştı.
Daha sonraları Ural bölgelerine
olan göçler azaldı. XIX. yy.'ın sonunda Ural bölgelerinde özellikle kuzey
batıda- 1 milyondan fazla Tatar yaşıyordu. Reform döneminde Orta İdil ve Ural
Tatarları'nın büyük kısmı kuzey ve kuzey doğu Kazakistan üzerinden Batı Sibirya
ve Türkistan'a göç ettiler. Bunun yanısıra, bazıları da Rusya'nın Avrupa kısmına
ve Kafkasya'ya göç ettiler. XVIII-XX. yy.'larda Astrahan bölgesi ve Batı Sibirya'nın
Tatar nüfusunun büyük kısmını İdil Ural Tatarları oluşturuyordu. XVIII. yy.
sonunda Astrahan bölgesinde bunların oranı % 13.2'ine ulaştı. Batı Sibirya'da da
aynı durum gözleniyordu. XIX. yy. sonunda buraya göç eden Tatarlar, yerli Tatarların
% 17'sini oluşturdu. XIX. yy. ortasında Litvanya Tatarları; Vilen, Minsk, Slominsk,
Grodno, Kovno, Poldosk, Volinsk ile Polonya Çarlığı'na dahil olan Avgust ve Lublin
vilayetlerinde oturuyorlardı.
XX. yy.'da Tatarların
yayılışında büyük değişiklikler yaşandı. 1920-30 yıllarında Tatarların çoğu
Rusya'daydı (1926 % 95.4, 1937 % 95.5). Bunun dışında en büyük gruplar Türkistan'da
yaşıyordu (1926 yılında 91.2 bin, 1937'de 129 bin). Yukarıda belirttiğimiz gibi, bu
bölgeye vaki olan göçler, XIII. ve XIX. yy.'da yaşandı. Ukrayna ve Azerbaycan'ın
Bakû şehrinde de Tatarlar yaşıyordu. Burada Rus inkılâbından önce de Tatarlar
vardı.
1950'li yılların sonuna doğru
Rusya'nın dışında yaşayan Tatarların nüfusu birden arttı. Özellikle Türkistan'da
1959 sayımına göre 780 bin Tatar yaşıyordu. Bu bölgede Tatar nüfusunun altı kat
artmasının birçok nedenleri vardır; İlk olarak, 1944 yılında Kırım Tatarları
zorla Türkistan'ın değişik ülkelerine, özellikle Özbekistan'a sürüldü. Bu
grupların bir bölümü daha sonra Kazakistan'a yerleşiti. Ayrıca, Tatarların bir
bölümü Avrupa bölgelerinden kendi istekleri ile Türkistan'a göç etti. Bunun sonucu
da, 1970-80 yıllarında Tatar diasporasının en büyük grubu olan 1 milyondan fazla
Tatar, Türkistan'da yaşıyordu.
Fakat 1979-1989 yılları
arasında bu bölgede bulunan 1154.1 bin kişilik Tatar nüfusu 1179.5 bin kişiye
düştü. Bu durum, Kırım Tatarları'nın ana vatanlarına dönmeleri ve diğer Tatar
gruplarının Türkistan dışına göç etmeleri ile ilgilidir. Kafkasya'da, eskiden
olduğu gibi Tatarların en büyük grubu Azerbaycan'da yaşamaktadır. Fakat, 1970
yılından beri bunların sayısında da düşüş gözlenmektedir. Baltık ülkeleri ve
Beyaz Rusya'da ise Tatarların nüfusu nispeten azdır.
1950-1980'li yıllarda Rusya'daki
Tatarların ekseriyeti İdil-Ural bölgesinde yaşıyordu. İdil-Ural bölgesindeki
Tatarlar, Tataristan ve Başkurdistan Cumhuriyetlerinde yoğunlaşmaktadır. Buradaki
Tatar sayısının 1959-1989 yılları arasında % 2.7 oranında azalması, Tatarların
Batı Sibirya'ya, özellikle petrol bölgelerine göç etmesi ile ilgilidir. Böylece,
Tümen vilayetinde, Hantı-Mansı bölgesinde ve Yamal-Nenetsk Cumhuriyeti'nde 1970-89
arası Tatarların sayısı 3 kat artmıştır. Tatarlar halen BDT'de en dağınık
yaşayan halklardan biridir.
Türkiye'de Kırım
Tatarları'nın dışında 100 bin kişi, Romanya'da Bucak (Dobruca) Tatarları 23-25 bin
kadar, Polonya'da 5.500, Bulgaristan'da 5 bin, Çin'de 4.200, ABD'de 4.000, Finlandiya'da
950 kişi, Avustralya'da 500, Danimarka'da 150 kişi, İsveç'te 80 kişi, Japonya'da 30
aile kadar Tatar yaşamaktadır. Bunlar, Almanya, Fransa, Avusturya, Norveç, Kanada,
Arabistan, Mısır, Afganistan'daki Tatarlarla birlikte yurtdışı Tatar diasporasını
oluşturmaktadır. Diğer ülkelerdeki Tatarlar, XIX-XX. yy. başında ve daha sonraki
yıllarda göç ettiler. Polonya ve Romanya'ya Tatar göçü olmamasına rağmen, bu
bölgelerde Tatar yaşamaktaydı. Türkiye'ye XVIII. yy.'da başlayan Tatar göçü, halen
devam etmektedir. Diğer ülkelere ise, XIX. ve XX. yy. başlarında yerleşmeye
başlamışlardır.
|
