Dil
Karakalpakça Kıpçak grubunun Kıpçak-Nogay As bölümündendir.
Ses ve söyleniş özellikleri bakımından şu hususlar ön plana çıkar; Vokal ahengi
tamdır. Dudak benzeşmesi tam değildir. Bununla beraber Kırgızca da olduğu gibi
ilerleyici yuvarlaklaşmalar görülür. (Sözgö: Söze) Yazı Dilleri bütün Türkistan
ahalisinin XIX. yüzyılın sonuna kadar müşterek olarak kullandıkları Türkçe'dir.
Konuşma dilleri Kazak-Kırgızca'ya çok yakındır.
Karakalpak yazı dili, Karakalpakistan'ın kurulması (1925) ile başlar. Karakalpak şivesi,
Kuzeydoğu ve Güney-batı olmak üzere, başlıca iki ağıza bölünmektedir.
Birbirinden pek farklı olmayan bu iki ağızdan başka Karakalpakistan hudutları
boyunca, bir de Karakalpak-Kazak, Karakalpak-Türkmen ve Karakalpak-Özbek Karışık ağızları
vardır.Karakalpakça Nogayca ve Kazakça'ya çok yakındır. Kuzeydoğu ağzı; Kara-Özbek,
tahta Köprü ve Aral sahili bölgelerinde konuşulur. Karışık Karakalpak-Kazak ağzı da bu
gruba girer. Memleketin geri kalan kısmında, yani Çimbay, Kökeyli, Kuybişev, Kongrat,
Şomana, Hocaeli, Kıpçak, Şahbaz ve Törtkül bölgelerinde güney-batı ağzı konuşulur.
Kelime hazinesi esas itibariyle Kıpçakça'dan kaynaklanmaktadır. Bunun yanısıra Arapça
ve Farsça kelimer de Lehçede bulunmaktadır. Birkaç kelime Çince'den gelmiş olup son
zamanlarda gittikçe artan oranda Rusça'dan yeni kelimeler alınmaktadır. Radyo ve
televizyon yayınları Karakalpakça, Rusça, Özbekçe ve Türkmence yapılmaktadır.
Karakalpakça ilk defa
Sovyet döneminde yazı dili haline gelmiş ve önce Arap harflerine dayalı bir alfabe
geliştirilmiştir. Karakalpak halkının 1991'de istiklallerini elde etmelerinden sonra
Rusça ikinci plana itilmiş, Rusça ikinci plana itilmiş, Rusça'nın etkisisinden
kurtulmak için Latin harflerine geçiş hızlandırılmaya çalışılmaktadır.
Din
Karakalpaklar sünni Hanefi mezhebindendirler. İslam
dinini ne zaman kabul ettikleri tam olarak bilinmemektedir. Ancak muhtemelen farklı bir
etnik grup olarak ortaya çıktıkları 10 ile 13. yüzyıl arasında kabul etmişlerdir.
Karakalpaklar dindarlıkları ile ünlüdür. Nitekim Rus araştırmacıları da
Karakalpaklar'ın Orta Asya'da yaşayan Türkler arasında dinine en çok bağlı topluluk
olduklarını tesbit etmişlerdir. Nakşibendi, Kübrevi, Yesevi ve Kalenderi tarikatları
bölgede oldukça etkilidir.
Bölge halkı ile en
kuvvetli ilişki kuran tarikat Kübreviliktir. Kurucusu Necmeddin-i Kübra'dır. (M.S.
1145-1221) Kübreviye tarikatında belli bir şii nüfuzu da söz konusudur.
Karakalpakistan'da tasavvuf hala etkilidir. 1914 yılında 553 cami bulunmasına rağmen günümüzde
bu camilerden fazla birşey kalmamıştır. Nukus, Törtkül, Hocaeli ve Çimbay'da
camiler mevcuttur.
|
