Yaşanan Hayat   -  Nüfus    

       Dağıstan'ın aşılması güç bir ülke olması, bu ülkeyi kendi topraklarından ayrılan aşiretlerin sığındığı, insanların birbirinden uzak ve ayrı kabileler halinde yaşadığı bir bölge haline getirmiştir. Öyle ki, dağlık ülke Dağıstan'ın her dağında ayrı bir boy yerleşmiş olup, her köy başkalarının anlamadığı ayrı bir lehçe ile konuşmaktadır. 1897'de Çarlık Rusya'nın bir vilayeti durumunda iken 571 bin nüfusa sahip olan, 1926'da 1 milyon 300 bin nüfusa ulaşan Dağıstan'ın 1916 yılı Rus sayımına göre nüfusu 81 ayrı milliyet mevcut gözükmektedir. Bu elbet teki çok komik bir abartma idi.Dağıstan nüfusunu oluşturan bu etnik grupların büyük bir çoğunluğu Turani boy ve cemaatlerdi . Samur'dan Sulak'a kadar olan sahil düzlüğü ile Sulak -Kuma arasında ve daha kuzeydeki düzlükler tamamen sayıları 350 binden fazla olan, Azeri, Kumuk, Nogay, Türkmen, Kara-Papak, Kırgız...gibi muhtelif Türk boyları ile meskûndur. Dağıstan'ın yerli 32 halkı içinde 11'i nüfusça diğerlerinden fazladır. Bunlar Avarlar, Kumuklar, Darginler, Lezgiler, Laklar, Tabasaranlar, Nogaylar, Rutullar, Sakurlar, Agullar ve Tatlar'dır.

      Bu etnik gruplardan en büyüğü, aralarında Karatay, Andiler ve Didolar'ın da bulunduğu 15 kadar alt grubu içine alan Avarlar'dır. Dağıstan'ın dağlık kısmının batısında, Çeçenistan sınırında Ahvah, Botlıh, Gunib, Hunzah, Untsukul... rayonlarında (ilçe) bulunan Avarlar, bugün 500 binden fazla nüfuslarıyla Dağıstan nüfusunun %25.7 'sini oluştururlar. Bu kütleyi oluşturan alt gruplar, yaşayış ve kültür farklılıklarıyla da birbirinden ayrılırlar. Telke'nin orta bölgelerinde yaşayan Darginler, yaklaşık üçte ikisi dağlarda üçte biri de şehirlerde olmak üzere 247 bin nüfusla Dağıstan nüfusunun ikinci büyük grubunu; kuzeydoğuda yaşayan ve Türk dilinin Kıpçak lehçesini konuşan Kumuklar da 240 bin nüfusla Dağıstan'ın üçüncü büyük nüfusunu oluştururlar. Mohaçkale, Buynak, Kızlar, Yahsay ve Hasavyurt Kumukların yaşadığı şehirlerdir.

      Ülkenin güneydoğu kesiminde Kurak, Süleyman Stalskiy, Magaramkent, Ahtı ve kısmen Rutul ve Hiv bölgelerinde yaşayan ve dördüncü büyük nüfusu teşkil eden Lezgiler (190 bin), Khiv, Tabasaran ve Derbent bölgesindeki Tabasaranlar (85 bin), güneydeki dağlık arazide Avarlar ile Darginler arasında yerleşmiş olan Laklar (84 bin); Kuma ile Terek ırmakları arasındaki Nogay çöllerinde yaşayan Nogaylar (70 bin ) ve batıda Çeçen Cumhuriyeti 'ne yakın yerlerde bulunan Çeçenler (60 bin) Dağıstan'da diğer önemli toplulukları meydana getirmektedir. Bunların dışında Rutullar (20bin), Agullar (10 bin), İran asıllı Tatlar (10 bin) ve Sakurlar (7 bin) gibi daha az nüfus grupları bulunmaktadır.
Müslüman olan bu grupların yanında, özellikle şehir merkezlerinde önemli oranda Rus (250 bin), Ukraynalı, Tatça konuşan ve kendilerine Yivri ve Cuhud denilen Yahudiler ile Ermeniler bulunmaktadır.

      Gayrimüslim olan bu son dört etnik grup umum nüfusun %15 'ini teşkil eder. Ancak, 90'lı yılların başlarından itibaren bir taraftan Rus nüfusun merkezi Rus topraklarına doğru çekilmesi, diğer taraftan da önemli miktarda Yahudi'nin İsrail'e göç etmesi sebebiyle gayrimüslim nüfus oranının düşmekte olduğu görülmektedir. Diğer taraftan genel olarak yerli kavimlerin nüfus artışı yerli olmayanlardan daha hızlıdır. Meselâ, yerli kavimlerdeki doğum oranı Ruslar'ınkinden 2.5 kat büyüktür. Bu durum sosyo-ekonomik, sosyo-psikolojik ve kültürel faktörlerden kaynaklanmaktadır. Örf-âdetler, evlenmeye ve aileye verilen önem ve kadının aile ve toplumdaki rolü yerli kavimlerdeki doğum oranının yüksek seviyelerde cereyan etmesinde etkili olmaktadır. 1993'te 98 bin 895, bugün 100 binden fazla nüfusuyla ülkenin ikinci büyük şehri olan Derbent'te ise nüfusun en büyük kısmını Azeriler oluşturmaktadır. Stalin zamanında kimlik belgelerindeki Türk lafzının değiştirilerek Azeri yazıldıkları, Türk ibaresinin yer aldığı eski kimlik belgelerinin hâlâ mevcud olduğu bu insanlar tarafından anlatılmaktadır.

      Bugün Dağıstan'da kendilerine Terekemeler (Terâkime= Türkmanlar) denilen ve Derbent'in kuzey tarafında yaşayan topluluğun, Evliya Çelebi'nin kaydettiğine göre Türkçe konuşan Kaytaglar olup, Tabasaranlarılar'dan ibaret olduğu ve bunlara Dağıstan Terekemesi ve Kara-Papak da dendiği belirtilmektedir. Bugün Kars köylerinde Dağıstan Kara-Papağı Sünni muhâcirler bulunmaktadır. Terekemeler bugün genel olarak on köyde toplanmış bulunmaktadırlar. Bunlar Berekey, Velikent, Cemikent, Padar, Mamedkala, Deliçoban, Selik, Karadağlı, Tatlar ve Ulu Terekeme'dir. Şemseddin Sâmi, Dağıstan'ın asıl yerli ahâlisinin Lezgiler olduğundan bahisle şunları yazmaktadır:
"Dağıstan'ın ahâli-yi asliyesi Lezgi cinsiyetine mensûb olub, Lezgi kavmi asıl ve nesebleri    Turaniyeden dir. Bunlar dağlık ve mürtefi' (yüksek) mahallerinde sâkin olup, Bahr-i Hazer sevâhiline ( Hazar Denizi sahillerine) karîb (yakın) olan alçak yerlerinin ahâlisi Türk, Türkmân, Tatar, Nogay vs. Akvâm-ı Tûrâniyedendir." Dağıstan milletleri, medeniyet ve dillerdeki farklılığa rağmen hayat şartları, ekonomi, medeniyet ve tarih birliği bakımından ortak bir kadere sahiptirler. Dağıstan halkı, ekonomik yaşayış ve medeniyet bakımından birbirlerine bağlı olarak kendilerini bir müttefik millet olarak hissetmektedirler.

     Gerçekten, bu derece farklılık arzeden Dağıstan milletleri şaşılacak derecede bir uyum içinde yaşamaktadır. Bu kavimler, asırlar süren aynı kaderi paylaşma ve ortak sosyal yaşantı yönünden de tam bir bütünlük arzetmektedir. Bu uyumun devamını sağlamak ve dengenin muhafaza edilmesi amacıyla, özellikle kutlama günlerinde olmak üzere, her türlü programda hemen hemen her etnik gruba ait müzik parçaları ve halk oyunlarına yer verilmesine özen gösterildiği müşahade edilmektedir. Rus, Ukraynalı, Yahudi ve Ermeniler dışında hemen hepsi müslüman olan Dağıstanlılar arasında din birliğinin bu birlik ve beraberliğe önemli katkıda bulunduğu görülmektedir. Nitekim Derbent'te en fazla nüfusa sahip iki etnik grup olan Azeriler ile Lezgiler arasında '90'lı yılların başlarında sun'i olarak oluşturulmaya çalışılan gerginliğin bu din birliği sayesinde çok ileri boyutlara ulaşamadığı görülmektedir.