Din      

      Gerçekten, İmam Şâmil Ruslar'a karşı yürüttüğü bağımsızlık savaşı ile yakınlarda cereyan eden ve yukarıda değindiğimiz Azeri-Lezgi anlaşmazlığı örneğinde olduğu gibi, din birliği en zor anlarda Dağıstan halklarını bir araya getirmeye yetiyordu. İslamiyetle birlikte Dağıstan halkları arasında eğitim ve medeniyet gelişmiş, dini, edebi ve tarihi eserler ortaya konmuştur. Riçi ve Kumuk'ta VII. Yüzyılda Araplar tarafından kûfî hatla yazılmış eserler bulunmuş; kabir taşlarında, metal ve ağaç eşyalarda Arap epigrafisinin(hat) zengin örnekleri tesbit edilmiştir. Yukarıda geçtiği gibi, Dağıstanlı şairlerin ilk şiirlerini Arapça olarak yazmaları, bu dilin baştan beri Dağıstan kültürüne ne derece nüfuz ettiğini göstermektedir.

      Dağıstan nüfusunun büyük çoğunluğu Sünni Müslümandır. Özellikle XVIII. Yüzyıldan itibaren Nakşibendi tarikatı Ruslar'a karşı yürütülen mücadelede gösterdiği etkinlikle büyük bir nüfuz kazanmıştır. Dindar olan halk ilme büyük önem vermiş ve hemen her dağ köyünde bir medrese yaptırmıştır. 1913'te Dağıstan'da 360'ı ulu cami olmak üzere 2060 cami vardı. Komünizmin dini müesseseleri henüz yıkmaya başlamadığı 1928 yılında da 810 medrese ve camilere bağlı 400 okul bulunmaktaydı. Asrın başlarında din adamlarının sayısı da 35-40 bin civarıda olup, dini esaslara göre işleyen yönetimde din adamlarının (ulema) büyük bir etkinliği vardı. Bunlar her avulda (köy) bulunuyor, temiz yaşantılarıyla şöhret kazanıp halka her konuda örnek oluyorlardı. Ulemanın halk üzerindeki tesiri Rus işgali karşısında kendisini göstermiştir. Çar ordularının XIX. Yüzyılın başlarında Dağıstan'a yaptığı hücumlara tek başına karşı koyamayan hanlık ve beyliklere karşılık; Gazi Muhammed, Hamzat Bek ve İmam Şâmil gibi din adamları, Dağısta, Çeçenistan ve Batı Kafkasya halklarını açtıkları İslâm bayrağı altında toplamayı başarmışlar ve otuz yılı aşkın bir zaman bütün dünyayı kendilerine hayran bırakan bir direniş örneği sergilemişlerdir. İmam Şâmil'in 1859'da teslim olmak zorunda kalması ile ezilen mücadele sonra da söndürülememiş, 1877 yılında yeniden canlanan Dağıstan ve Çeçenistan milli özgürlük hareketlerinin öncüleri, daha sonra Türkiye 'ye gelen Ömer Ziyâeddin Dağıstanî'nin de aralarında bulunduğu yine bu ulema zümresi olmuştur.

      Sovyet hakimiyeti altında bu camiler yıkılarak sayıları 27'ye düşmüş, medreseler ise tamamen yok edilerek binlerce paha biçilmez el yazmaları, Kur'anlar ve dini eserler yakılmıştır.Dağıstan'ın iftiharı ve İslâm dünyasında meşhur binlerce âlim ve müderris toplama kamplarında öldürülmüştür. Böylece Dağıstan, Sovyet hâkimiyeti altında tarihinde görmediği maddi ve manevi kültür tahribatına uğramıştır. Bu büyük tahribatın ve tarihi zenginliklerini kaybettiklerinin farkında olan bugünkü Dağıstanlı yazarlar, halen Dağıstan'da yaşanan sosyo-kültürel dejenerasyon ile alkol bağımlılığı, suçluluk ve her türlü ahlaki çöküntünün bu hafıza kaybından kaynaklandığı ifade etmekte, buna karşılık, mescidlerin yeniden açılması ve yaşlılarla birlikte binlerce çocuğun açılan medreselerde ve evlerde dini bilgileri yeniden öğrenmeye başlamaları sebebiyle geleceğe ümitle bakmaktadırlar. Gerçekten bugün Dağıstan'da kapalı bulunan camilerin açılmasının yanısıra halen çok sayıda cami de inşa edilmektedir.

     Dağıstan Müslümanları yaşanan büyük ekonomik sıkıntılara rağmen hac ibadetine de büyük önem vermekte ve her yıl binlerce Dağıstanlı zor şartlara rağmen hacca gitmektedir.
Anayasaya göre Rusya Federasyonu demokratik ve laik olup, din devletten ayrılmıştır. Ancak pratikte durumun farklı olup evden çıkmadan, sadece televizyon ve radyo yayınları ile basın dünyasında dinlere eşit yaklaşılmadığını herkesin görebileceği Dağıstanlı aydınlar tarafından dile getirilmekte ve Hristiyan Ortodoksluğun aşama aşama devlet dini haline getirildiği ifade edilmektedir.

     Yetmiş yıllık din karşıtı bir uygulamaya rağmen bugün hâlâ Arapça bilen insanlara rastlanması, yeni açılan orta ve yüksek öğrenim kurumlarında Arap Dili ve Edebiyatı bölümlerinde büyük bir rağbet gösterilmesi Dağıstan'nın bugünkü dini yapısı hakkında fikir vermektedir.