Rus İşgali   

      İşgaller ve bu işgallere karşı yürütülen amansız mücadele sebebiyle, XIX. Yüzyılın ilk yarısı Dağıstan açısından tarihinin en önemli dönemlerinden birini teşkil etmektedir. Bu dönemde Dağıstan, 1813 yılında İran ile Rusya arasında imzalanan Gülistan Andlaşması ile kesin olarak Rusya'ya bağlandı. Ancak Rus egemenliğini kabul etmeyen Dağıstanlılar'ın direnişi, bu ülkenin sembol ismi haline gelen Şeyh Şâmil'in önderliğinde destanvâri bir şekilde 1859 yılına kadar sürdü. Bu tarihten sonra da yer yer bazı ayaklanmalar olduysa da başarılı olunamadı ve Dağıstan Rus egemenliğini kabul etmek zorunda kaldı.

      Ruslar ele geçirdikleri geniş topraklar üzerindeki hakimiyetlerini sürdürebilmek amacıyla, bir takım askeri ayrıcalıklar tanıdıkları Kazakları bu topraklara yerleştirdiler. Dağıstan, toprak bakımından fakir olması sebebiyle, Rus göçmenlerine pek çekici gelmiyordu. Fakat dağların bittiği yerlerden başlayarak güney yönünde uzanan verimli topraklar stanitsalarla dolmuş ve bu verimli toprak hattını korumaya almışlardı. Böylece pulluk ve saban, kılıcı izleyerek, bazan da beraber ilerlediler. Bu gelişmeler sonucunda somut sonuçlar elde edilerek, sürekli kalınabilecek üsler kuruldu ve dağ eteklerinde sona eren bu yerleşim bölgeleri, daha sonraları gerektiği takdirde dağlara yapılacak seferlerin hareket noktası olarak kullanıldı.

      XVIII. yüzyılda Avrupa devletleri iktisad, siyasi, askeri ve teknolojik faktörlerin tesiriyle sömürge siyasetlerine büyük bir hız kazandırmışlardı. İspanya ve Portekiz'i izleyen İngiltere, Fransa, Belçika, Hollanda gibi ülkeler deniz aşırı ülkelerde Amerika, Afrika ve Asya kıtalarındaki geniş toprakları müstemlekeleri haline getirerek, buraların tabiî ve beşeri kaynaklarını büyük ölçüde sömürmeye ve zenginliklerini kendi ülkelerine taşımaya başlamışlardı. Bir Avrupa devleti olan Rusya 'da bu yıllarda iktisadi ve askeri bakımdan gittikçe güçleniyordu. Bu potansiyelinin yanısıra, Rusya'nın, ordusunun büyüklüğü, toplumun kimi sınıflarındaki yurtseverlik ve kader duygusu, merkezi bölgelerin tehlikelere hemen tümüyle kapalı oluşu....gibi demografik, sosyal ve coğrafi avantajları bulunuyordu. Bu imkânlarını kullanan Rusya, diğer Avrupa devletleri gibi topraklarını genişleterek yeni sömürge sahaları elde ediyordu.

      Bu dönemde bir taraftan kendilerinin onlarca kat fazla ve çağın en güçlü silahlarıyla donatılmış Ruslar'a karşı cansiperâne bir direniş gösteren Dağıstanlılar, diğer taraftan da bu zor şartlar altında ellerinde tuttukları Dağlık Dağıstan'da bazı sosyo -ekonomik düzenlemeler yapmışlardır. Yapılan en önemli düzenlemelerden biri, Ruslar'ın bile onlarca yıl sonra ancak kaldırabildikleri derebeylik rejimini kaldırmalarıydı. Bu sebeple, bu dönemde Dağıstan'da meydana gelen sosyo-ekonomik gelişmeleri doğru ve eksiksiz tesbit edebilmek için Rusya'nın o günkü durumuyla birlikte, büyük direnişin bizi ilgilendiren yönlerini kısaca gözden geçirmekte fayda vardır.