"Kırgız Toprağı" denilen Hakas Ülkesi'nde
XVII. yüzyıla kadar yaşamış Hooray (Hongoray) Reisliği'nde (Beyliği'nde,
Devleti'nde), bazı siyasi kurumlar oluşmuştu. Tarihi kaynaklara göre Kırgız kökünden
gelen Hooray halkı Altısar, Isar, Altın ve Tubin alt gruplarına ayrılıyordu. Hooray Devleti'nde devlet işlerinin
en üst kurulu boyların temsilcilerinden oluşan mecliste görüşülüyordu. Meclisin adı
ise "Çıın"dı ki bu Anadolu Türkçesi'ndeki "Yığın" (Halkın yığıldığı
yer) sözünün Hakas lehçesiyle söylenişidir. Çıın mümkün olduğunca geniş katılımla
toplanmalıydı. Mesela, 1627 yılında toplanan Çıın'a 700 temsilci katılmıştır.
Çıın meseleleri görüşürdü fakat yine de son karar Kırgız soyundan gelen hana
aitti. Hanların içinden çıktığı yönetici kesime "Çaüzan" denirdi. Halkın
veya yönetilenlerin adı ise "Haraç"tı. Hakaslar'ın her boyunda Çaüzan ve
Haraç soyları bulunurdu.
Devlet işlerini görmek için
Caüzan'lar yanlarında bürokratlar da çalıştırırlardı ki bunlara da "Tüzümer"
denirdi. Adalet işlerini ise Hanın veya Beylerin yanında bulunan ve töreye göre hüküm
veren "Yarguç"lar verirlerdi. Ayrıca Hanın kararlarına göre vergi toplayan
kişiler çalışırdı ki bunlara "Çazool" denirdi. Toplanan verginin adı ise
"yasak"dı. Yasak toplayan her bir Çazool'un yanında ise 40 "dım"
veya "tünük" denilen yardımcı bulunurda. Yasak'ın toplanmasını kaydetmek
içinse tahtaların üzerine özel işaretler konuyordu. Bunlar aslında Hakas rakamlarıydı:
bir (1), beş (/), on (x), elli (^), yüz X), beşyüz (î), bin (*) işaretleriyle gösteriliyordu.
Hanım ve beylerin, barış
zamanlarında korunmalarıyla görevli özel birlikleri bulunurdu. Bu birliklere
"Hozan" denirdi ve en az 40 "Batır"dan oluşurdu. Savaş dönemlerinde
ise hozan batırları toplanan askerin başına geçerlerdi. XVII. yüzyılda Hooray
Devleti'nin ikibin askeri olduğu bilinmektedir.
|
